دانشگاه شهید بهشتی فصلنامه علمی توسعه پایدار محیط جغرافیایی 2476-5805 8 17 2026 06 22 Analysis and Evaluation of Urban Morphological Indicators of Old Neighborhoods from the Perspective of Sustainable Development (Study Example: Kababian and Kolpa Neighborhoods of Hamedan) تحلیل و ارزیابی شاخص‌های ریخت‌شناسی شهری محلات قدیمی از منظر توسعه پایدار (نمونه مطالعاتی: محلات کبابیان و کلپا شهر همدان) 1 16 104963 10.48308/sdge.2024.236143.1198 FA میترا پارسائیان گروه شهرسازی، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد قزوین، قزوین 0000-0001-6229-1884 شادی پاکزاد گروه شهرسازی، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد قزوین، قزوین 0000-0002-6063-4318 مریم خستو گروه شهرسازی، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد قزوین، قزوین Journal Article 2024 06 29 Introduction: Today, the morphology of some Iranian cities has been rapidly formed in accordance with the rapid growth of urbanization, and the issue of sustainable urban morphology has been ignored. On the other hand, the growth of cities in the current century and the issue of creating new cities in the past half century have been raised and implemented as a necessity for the overflow of urban population in order to decentralize population and employment in the world, including in Iran. In fact, urban morphology has been one of the most important physical approaches to cities, the basis of its studies is the study of the physical changes of the city's architecture over time, which leads to the gradual formation and creation of layers of urban structure development. The present study analyzed and evaluated the urban morphological indicators of the old neighborhoods of Hamedan from the perspective of sustainable development (Kelpa and Kababian neighborhoods). Materials and Methods: This research is an applied research and is descriptive-analytical in terms of method. Urban morphological indicators in line with sustainable development were extracted from the research background in the form of a library. Since the model used is the random forest algorithm, a series of test and training points were also developed in this regard. In this research, different layers and images from the organization and sites were first obtained and entered into ArcMap software. In order to analyze the data, 15 different indicators and layers were used, including access to communication routes, access to transportation, access to educational centers, access to commercial centers, access to health centers, building age, building materials used, vegetation index, land surface temperature, fractal index, The texture condition, width of passages, population density, building density, and sky visibility coefficient, which are stable morphological indicators, were analyzed using the random forest algorithm. Results and Discussion: Based on the findings of the two neighborhoods of Kalpa and Kebabian, it was determined that the amount of vegetation cover in both neighborhoods is less than the standard per capita and this issue should be addressed. Also, the building density and population density in both neighborhoods are high. Access to transportation centers is somewhat low and most of the transportation is concentrated in the northern part of Hamedan city. The condition of the materials used and the age of the buildings in these two neighborhoods are very inappropriate and in an unstable state. In general, it can be said that the new and planned structures, which were generally built after the Islamic Revolution and where the prices of land and housing are high, are in a stable or semi-stable state. The characteristics of this texture include regular and coarse-grained separation, hierarchical network of passages, attention to green space per capita with new buildings and quality materials. Also, the old and unplanned texture, which is characterized by small houses, irregular separation, lack of attention to access hierarchy and no green space, is in an unstable state. In addition, land and housing prices in these neighborhoods are lower than in other areas. Conclusion: The results of this study showed that despite the old texture of both neighborhoods, the Kalpa neighborhood had a relatively newer texture than the Kebabian neighborhood in most of the research indicators, which indicates that it has undergone changes in recent years. The reasons for this can be attributed to economic, geographical, and social elements. Therefore, it can be said that since before the Iranian Revolution, the rapid change in the economic and social structures of the city has affected the urban form, and today it is developing at a faster pace. This has led to the asymmetry of urban neighborhoods. مقدمه: امروزه ریخت‌شناسی برخی شهرهای ایران برحسب رشد شتابان شهرنشینی، به‌سرعت شکل گرفته و موضوع ریخت‌شناسی پایدار شهری نادیده گرفته شده ‌است. از طرفی رشد شهرها در قرن حاضر و موضوع ایجاد شهرهای جدید در نیم‌قرن گذشته به‌عنوان یک ضرورت در جهت سرریز جمعیت شهری به‌منظور تمرکززدایی جمعیت و اشتغال در جهان و از جمله در کشور ایران مطرح و اجرا شده ‌است. در واقع ریخت‌شناسی شهری یکی از مهم‌ترین رویکردهای کالبدی به شهرها بوده است که اساس مطالعات آن، بررسی تغییرات کالبدی مصنوع شهر در بعد زمان که منجر به شکل‌گیری تدریجی و ایجاد لایه‌های توسعه ساختار شهر شده می‌باشد. پژوهش حاضر به تحلیل و ارزیابی شاخص‌های ریخت‌شناسی شهری محلات قدیمی شهر همدان از منظر توسعه پایدار (محلات کلپا و کبابیان) پرداخته ‌است. مواد و روش‌ها: این پژوهش از نوع پژوهش‌های کاربردی بوده و به‌لحاظ روش، توصیفی-تحلیلی می‌باشد. شاخص‌های ریخت‌شناسی شهری هم‌راستا با توسعه پایدار به‌صورت کتابخانه‌ای از پیشینه پژوهش استخراج گردید. ازآنجایی‌که مدل به کار گرفته ‌شده، الگوریتم جنگل‌های تصادفی می‌باشد یکسری نقاط تست و آموزشی نیز در این راستا تدوین گردید. در این تحقیق ابتدا لایه و تصاویر مختلف از سازمان و سایت‌ها اخذ و وارد نرم‌افزار ArcMap شد. به‌منظور تجزیه‌وتحلیل داده‌ها از ۱۵ شاخص و لایه مختلف شامل دسترسی به راه‌های ارتباطی، دسترسی به حمل‌ونقل، دسترسی به مراکز آموزشی، دسترسی به مراکز تجاری، دسترسی به مراکز بهداشتی، عمر بنا، مصالح ساختمانی استفاده‌ شده، شاخص پوشش گیاهی، دمای سطح زمین، شاخص فرکتال، وضعیت بافت، عرض معابر، تراکم جمعیت، تراکم ساختمانی و ضریب دید به آسمان که از شاخص‌های ریخت‌شناسی پایدار هستند با استفاده از الگوریتم جنگل‌های تصادفی انجام گرفت. نتایج و بحث: بر اساس یافته‌های دو محله کلپا و کبابیان، مشخص گردید میزان پوشش گیاهی در هر دو محله کمتر از سرانه استاندارد می‌باشد و باید به این موضوع توجه شود. همچنین تراکم ساختمانی و تراکم جمعیت در هر دو محله بالاست. دسترسی به مراکز حمل‌ونقلی تا حدی کم است و بیشتر تمرکز حمل‌ونقل در قسمت شمال شهر همدان می‌باشد. وضعیت مصالح استفاده‌شده و عمر بنا در این دو محله بسیار نامناسب و در وضعیت ناپایداری قرار دارد. به‌طورکلی می‌توان گفت، بافت جدید و برنامه‌ریزی شده که عموماً بعد از انقلاب اسلامی ساخته‌ شده‌اند و قیمت زمین و مسکن در آن‌ها بالا می‌باشد، در وضعیت پایدار و نیمه‌پایدار می‌باشد. از ویژگی این بافت، می‌توان به تفکیک منظم و درشت‌دانه، شبکه معابر سلسله‌مراتب دار، توجه به سرانه فضای سبز با ساختمان‌های نوساز و با مصالح باکیفیت اشاره کرد. همچنین، بافت قدیم و غیر برنامه‌ریزی شده که ریز خانگی، تفکیک نامنظم، عدم توجه به سلسله‌مراتب دسترسی و بدون فضای سبز ویژگی کالبدی آن‌ها می‌باشد در وضعیت ناپایدار قرار گرفته‌اند. علاوه بر این، قیمت زمین و مسکن در این محلات پایین‌تر از مناطق دیگر می‌باشد. نتیجه‌گیری: نتایج این پژوهش نشان داد باوجود بافت قدیمی هر دو محله، محله کلپا در اکثر شاخص‌های پژوهش نسبت به محله کبابیان بافت نسبتاً جدیدتری داشته است که نشان می‌دهد در سال‌های اخیر دستخوش تغییر بوده است. دلایل چنین امری را می‌توان به عناصر اقتصادی، جغرافیایی و اجتماعی نسبت داد؛ بنابراین می‌توان عنوان داشت از زمان قبل از انقلاب ایران روند تغییر سریع تغییر ساختارهای اقتصادی، اجتماعی شهر بر ریخت شهری متأثر شده است و امروزه با آهنگی سریع‌تر رو به توسعه است. همین امر به نامتقارن شدن محلات شهری انجامید.

https://egsdejournal.sbu.ac.ir/article_104963_1d875f0faf4fb73804240b582a33035f.pdf