دانشگاه شهید بهشتی فصلنامه علمی توسعه پایدار محیط جغرافیایی 2476-5805 8 17 2026 06 22 Organization and Management of Brown Lands with Emphasis on the Approach of Infill Development (Case Study: Zanjan City) سازماندهی و مدیریت اراضی قهوه‌ای با تأکید بر رویکرد توسعه میان‌افزا (مطالعه موردی: شهر زنجان) 112 126 105672 10.48308/sdge.2025.238936.1241 FA داریوش جهانی گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران 0000-0003-4737-3608 عظیم علی شائی گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران 0000-0002-7964-7370 یعقوب حقی گروه جغرافیای انسانی و برنامه‌ریزی، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران، ایران محسن معینی نسب گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشگاه پیام نور، مرکز اصفهان، اصفهان، ایران Journal Article 2025 02 28 Introduction: Infill development, as an endogenous and interactive form of physical growth, is a step toward sustainable urban development. This study aims to analyze the opportunities for infill development within cities. Focusing on Zanjan city, it seeks to identify brownfield sites by applying the principles and criteria of infill development, and explore how utilizing these lands can address per capita deficits in urban services—such as green spaces—and balance the distribution of land uses, thereby contributing to sustainable urban development. Materials and Methods: The research method in the present study is descriptive-analytical. Data collection was conducted through library and field studies (questionnaire). For sampling, 30 people were selected from the statistical population (urban planning experts and professors) using the snowball method. The research indicators are presented as intermediate measures for the development and management of brown lands. Ten urban planning experts confirmed the questionnaire's validity. Reliability was estimated at 0.892 using Cronbach's alpha. For data analysis, factor and path analyses were conducted using the DPSIR model. First, the research data were collected with the Delphi process. Then, using factor analysis, the status of the research indicators in relation to the conditions of infill development and the management of the city's brown lands was examined. The feature of this stage is the classification of indicators using the DPSIR model in relation to the ways of influencing and influencing the development of intermediate and brown lands in Zanjan city. The DPSIR model identifies driving indicators by combining data and how they affect each other. Results and Discussion: The opinion of the statistical community is more important for the management of brown lands and for explaining the desirable pattern of inter-regional development in Zanjan city. According to the output in Table 4, most indicators have factor loadings above 0.4. As a result, they have a favorable and effective degree of importance and are considered important and effective factors in the context of brownfield management. Thus, in the social dimension of the index "the presence of social damage in brown lands and the spread of insecurity in its adjacent uses" with a factor of 0.643; In the economic dimension, the indicator "reluctance of workshop owners to transfer their activities to the suburbs" with a factor of 0.669; In the physical dimension, the index of "the existence of barren and polluted industrial-workshop lands" with a loading of 0.712; In the environmental dimension, the index "weakness of environmental laws in controlling polluted activities in the city" with a factor of 0.671; And in the management-political dimension, the index "attention to exogenous urban management and scattered expansion" with a factor loading of 0.715 has the highest correlation and correlation with the redevelopment of brown lands. Conclusion: The research results showed that achieving infill development and efficient management of brown lands should prioritize the "Response" factor (with a coefficient of 3.3). These components are known as guiding forces in brownfield management towards infill development and emphasize the evolution of factors such as the tendency towards social segregation at the city level, the land market and the excessive increase in land and housing prices, the lack of approved and implementable development plans, restrictions on land allocation and annexation to the city limits, and the lack of appropriate management and legal mechanisms for organizing dilapidated and abandoned lands. These factors can provide a model and additional operational strategy to organize around and exit the current trend. As a physical-spatial development pattern, the path analysis results also show that the "pressure" index, with a total effect coefficient of 0.543, has the greatest impact and causal relationship on the desirable pattern of infill development and management of brown lands. On the other hand, the "answer" components have a total effect coefficient of 0.517, "Effect" has a total effect coefficient of 0.387, "Status" has a total effect coefficient of 0.407, and "driving force" has a total effect coefficient of 0.534. Thus, the sum of these factors, as the main challenges of infill development, can play a significant role in infill development by integrating and comprehensively relating to one another through efficient management. مقدمه: با توجه به رشد روزافزون شهرها در ابعاد اقتصادی، اجتماعی و کالبدی، توجه به برنامه‌ریزی و توسعه فضایی ـ کالبدی شهری و استفاده از رویکردهای مناسب به‌منظور بهره‌برداری حداکثری از ظرفیت‌های درونی و بیرونی شهر و نیز پیش‌بینی نیازهای آینده، از مهم‌ترین ضرورت‌های مدیریت شهری به شمار می‌رود. به‌ویژه در شهرهایی که با رشد بالای جمعیت و مهاجرت مواجه‌اند، می‌توان با محدود کردن گسترش افقی شهر و اعمال سیاست‌های تشویقی برای افزایش تراکم، ضمن استفاده بهینه و حداکثری از ظرفیت‌های درون‌شهری، از تخریب محیط‌زیست در پیرامون شهرها جلوگیری کرد و گامی در جهت توسعه پایدار شهری برداشت. توسعه کالبدی درون‌زا و تعاملی، مسیر دستیابی به توسعه پایدار شهری را هموار می‌سازد. در این راستا، پژوهش حاضر در پی تبیین و تحلیل فرصت‌های توسعه‌پذیر درون‌شهری بوده و تلاش می‌کند با شناسایی اصول و معیارهای توسعه میان‌افزا، اراضی قهوه‌ای شهر زنجان را شناسایی کند و در جهت توسعه پایدار شهری، کمبود سرانه‌های کاربری شهری (مانند کمبود سرانه فضای سبز) را از طریق استفاده از این اراضی جبران کرده و تعادل در توزیع کاربری‌ها در سطح شهر ایجاد نماید. بنابراین، پرسش اصلی پژوهش آن است که چگونه می‌توان با ارائه اصول و راهکارهای توسعه شهری، به الگویی مطلوب برای مدیریت بهینه اراضی قهوه‌ای در فرآیند توسعه بلندمدت دست یافت؟ مواد و روش‌ها: روش تحقیق در این پژوهش توصیفی ـ تحلیلی است. گردآوری داده‌ها از طریق مطالعات کتابخانه‌ای و مطالعات میدانی (پرسشنامه) انجام شده است. برای نمونه‌گیری، ۳۰ نفر از جامعه آماری شامل کارشناسان و اساتید برنامه‌ریزی شهری با استفاده از روش نمونه‌گیری گلوله‌برفی انتخاب شدند. شاخص‌های پژوهش در قالب توسعه میان‌افزا و مدیریت اراضی قهوه‌ای تدوین گردید (جدول 1). روایی پرسشنامه توسط ۱۰ نفر از متخصصان برنامه‌ریزی شهری تأیید شد و پایایی آن با استفاده از ضریب آلفای کرونباخ برابر با 0/892 به‌دست آمد. برای تحلیل داده‌ها از تحلیل عاملی و آزمون تحلیل مسیر در قالب مدل DPSIR استفاده شد. ابتدا داده‌های پژوهش از طریق فرآیند دلفی گردآوری گردید. سپس با استفاده از تحلیل عاملی، وضعیت شاخص‌های پژوهش در ارتباط با شرایط توسعه میان‌افزا و مدیریت اراضی قهوه‌ای شهر بررسی شد. ویژگی این مرحله، طبقه‌بندی شاخص‌ها در قالب مدل DPSIR بر اساس نحوه تأثیرگذاری و تأثیرپذیری آن‌ها در توسعه میان‌افزا و اراضی قهوه‌ای شهر زنجان است. مدل DPSIR با تلفیق داده‌ها، شاخص‌های محرک و نحوه اثرگذاری متقابل آن‌ها را شناسایی می‌کند. نتایج و بحث: دیدگاه جامعه آماری در مدیریت اراضی قهوه‌ای و تبیین الگوی مطلوب توسعه میان‌افزا در شهر زنجان از اهمیت بالایی برخوردار است. بر اساس نتایج جدول 4، بیشتر شاخص‌ها دارای بار عاملی بالاتر از 0/4 هستند؛ بنابراین از میزان اهمیت و اثرگذاری مطلوبی در حوزه همبستگی از طریق مدیریت اراضی قهوه‌ای برخوردارند. در بعد اجتماعی، شاخص «وجود آسیب‌های اجتماعی در اراضی قهوه‌ای و گسترش ناامنی در کاربری‌های مجاور» با بار عاملی 0/643؛ در بعد اقتصادی، شاخص «عدم تمایل مالکان کارگاه‌ها به انتقال فعالیت‌های خود به حاشیه شهر» با بار عاملی 0/669؛ در بعد کالبدی، شاخص «وجود اراضی صنعتی ـ کارگاهی متروکه و آلوده» با بار عاملی 0/712؛ در بعد زیست‌محیطی، شاخص «ضعف قوانین زیست‌محیطی در کنترل فعالیت‌های آلاینده در شهر» با بار عاملی 0/671؛ و در بعد مدیریتی ـ سیاسی، شاخص «توجه به مدیریت برون‌زا و گسترش پراکنده شهری» با بار عاملی 0/715، بیشترین ارتباط و همبستگی را با بازتوسعه اراضی قهوه‌ای داشته‌اند. نتیجه‌گیری: نتایج پژوهش نشان داد که تحقق توسعه میان‌افزا و مدیریت کارآمد اراضی قهوه‌ای باید بر مؤلفه «پاسخ» با ضریب 3/3 استوار باشد. این مؤلفه‌ها به‌عنوان نیروهای هدایت‌کننده در مدیریت اراضی قهوه‌ای به سمت توسعه میان‌افزا شناخته می‌شوند و بر تحول عواملی همچون گرایش به تفکیک اجتماعی در سطح شهر، بازار زمین و افزایش بی‌رویه قیمت زمین و مسکن، نبود طرح‌های آماده‌سازی مصوب و قابل اجرا، محدودیت در نحوه تخصیص زمین و الحاق اراضی به محدوده شهر و فقدان سازوکار مدیریتی و حقوقی مناسب برای ساماندهی اراضی مخروبه و متروکه تأکید دارند. این عوامل می‌توانند الگو و راهبردهای عملیاتی‌تری برای ساماندهی و خروج از وضعیت موجود ارائه دهند. از سوی دیگر، مؤلفه «اثر» با ضریب 2/73 کمترین امتیاز را به خود اختصاص داده است. همچنین نتایج تحلیل مسیر نشان می‌دهد که شاخص «فشار» با ضریب اثر کل 0/543 بیشترین تأثیر و رابطه علّی را با الگوی مطلوب توسعه میان‌افزا و مدیریت اراضی قهوه‌ای دارد. پس از آن، مؤلفه‌های «پاسخ» با ضریب 0/517، «اثر» با ضریب 0/387، «وضعیت» با ضریب 0/407 و «نیروی محرک» با ضریب 0/534 قرار دارند. در مجموع، این عوامل به‌عنوان چالش‌های اصلی توسعه میان‌افزا، از طریق تعامل و یکپارچگی مؤثر می‌توانند نقش مهمی در تحقق توسعه میان‌افزا از طریق مدیریت کارآمد ایفا کنند.

https://egsdejournal.sbu.ac.ir/article_105672_1b7cef5edfe8fb1a1d570fe3f41cf5ea.pdf