دانشگاه شهید بهشتی فصلنامه علمی توسعه پایدار محیط جغرافیایی 2476-5805 7 15 2025 12 22 Understanding the idea (better house) in Mehr housing context with SERVQUAL model (perception - waiting) (Case study: Mehr housing in Bijar) فهم انگاره (خانه بهتر) در بستر مسکن مهر با مدل سروکوال (ادراک - انتظار) (مطالعه موردی: مسکن مهرشهر بیجار) 121 133 105725 10.48308/sdge.2025.238489.1237 FA داریوش جهانی گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری دانشگاه پیام نور تهران ایران فاطمه تیلکوی گروه جغرافیای انسانی و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه تبریز، ایران ایوب احمدپور گروه جغرافیای انسانی و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه تبریز، ایران یعقوب حقی گروه جغرافیای انسانی و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه تهران، تهران، ایران Journal Article 2025 01 22 Introduction: Affordable and sustainable housing has long been a major concern for governments and policymakers worldwide. The growing demand for adequate shelter, coupled with rapid urbanization and rising living costs, has made the provision of suitable and affordable housing an essential policy objective. The importance of addressing housing needs and ensuring residential stability has prompted many governments to establish dedicated administrative and political bodies responsible for housing management, with special emphasis on social and low-income housing schemes. In this context, the Mehr Housing Project emerged as one of the largest and most ambitious national programs in Iran, designed to provide affordable housing for low- and middle-income groups nationwide. Despite the extensive efforts and large-scale investments made to support disadvantaged populations through the Mehr Housing Project, research on the degree of residents’ satisfaction and the extent to which these housing units meet their actual needs remains relatively limited. The gap between the intended objectives of the program and the lived experiences of its beneficiaries highlights the need for a more in-depth understanding of residents’ perceptions and expectations. Accordingly, this study aims to examine the satisfaction level of residents living in the Mehr Housing Project of Aftab Town, located in the city of Bijar, Kurdistan Province. The focus is placed on exploring both tangible and intangible dimensions of housing quality and residents’ perceived quality of life, thereby informing future housing policy development. Materials and Methods: This research follows a mixed-method design with employing a descriptive–analytical approach and applied in nature. The study was conducted in September 2024 (Shahrivar 1403). Data were collected using both library and field methods, the latter through structured questionnaires distributed among residents. The field study specifically targeted heads of households residing in Phases 1 and 2 of the Mehr Housing Project in Aftab Town, Bijar, encompassing a total population of 2,300 households. The sample size was determined using Cochran’s formula, resulting in a final sample of 326 participants. The respondents were selected through a simple random sampling method based on a probabilistic sampling technique to ensure representativeness. The questionnaire was designed to measure various dimensions of housing satisfaction and residents’ perceptions of housing quality, including physical environment, accessibility, social interaction, management services, and responsiveness to residents’ needs. The collected data were analyzed using SPSS software, employing both descriptive and inferential statistical methods. Frequency distributions, mean scores, and correlation analyses were used to assess the relationships between demographic variables, satisfaction levels, and expectation gaps among residents. Results and Discussion: The findings reveal that the empathy and need-recognition dimension received the highest score among all the expectation gap indicators. This suggests that, from the residents’ perspective, the level of empathy and understanding demonstrated by housing managers and authorities in the Bijar Mehr Housing Project is relatively acceptable. However, other key indicators such as responsiveness, reliability, and tangible quality showed moderate satisfaction levels, indicating room for improvement. The results also highlight that residents tend to value social cohesion, security, and accessibility to urban services as major factors influencing their overall satisfaction. Furthermore, the analysis indicates that demographic characteristics, including household income and education level, significantly affect satisfaction scores. Residents with higher educational backgrounds exhibited greater sensitivity toward environmental and service quality aspects. These findings underscore the complex interplay between physical infrastructure and social dynamics in shaping residents’ perceptions. The discussion emphasizes that sustainable housing satisfaction extends beyond physical construction alone; it involves effective management, participatory governance, and the fulfillment of social and psychological needs. Conclusion: The study concludes that while the physical and visual aspects of the Mehr Housing Project in Bijar generally meet residents’ expectations, the intangible dimensions—particularly behavioral interactions, sense of belonging, and recognition of citizen rights—have not reached satisfactory levels. To enhance the overall effectiveness and sustainability of such housing projects, policymakers should adopt a more resident-centered approach that integrates community participation, social support networks, and continuous post-occupancy evaluation. By aligning housing design and management strategies with the actual needs and perceptions of residents, future housing policies can contribute to greater satisfaction, social cohesion, and long-term sustainability مقدمه: مسکن مقرون‌به‌صرفه و پایدار از دیرباز یکی از دغدغه‌های اصلی دولت‌ها و سیاست‌گذاران در سراسر جهان بوده است. افزایش تقاضا برای سرپناه مناسب، همراه با گسترش شتابان شهرنشینی و رشد هزینه‌های زندگی، موجب شده است که تأمین مسکن مطلوب و قابل پرداخت به یکی از اهداف اساسی سیاست‌های عمومی تبدیل شود. اهمیت پاسخ‌گویی به نیازهای مسکن و ایجاد ثبات سکونتی سبب شده بسیاری از دولت‌ها نهادهای اداری و سیاسی ویژه‌ای را برای مدیریت امور مسکن، به‌ویژه در زمینه طرح‌های اجتماعی و مسکن اقشار کم‌درآمد، ایجاد کنند. در این راستا، طرح مسکن مهر به‌عنوان یکی از گسترده‌ترین و بلندپروازانه‌ترین برنامه‌های ملی در ایران شکل گرفت و با هدف تأمین مسکن برای اقشار کم‌درآمد و متوسط جامعه در سراسر کشور طراحی و اجرا شد. با وجود تلاش‌های فراوان و سرمایه‌گذاری‌های کلان در راستای حمایت از اقشار محروم از طریق طرح مسکن مهر، پژوهش‌های اندکی به بررسی میزان رضایت‌مندی ساکنان و میزان انطباق واحدهای مسکونی با نیازهای واقعی آنان پرداخته‌اند. شکاف میان اهداف اولیه این طرح و تجربه زیسته بهره‌مندان آن، ضرورت درک عمیق‌تر از ادراکات و انتظارات ساکنان را برجسته می‌سازد. بر همین اساس، پژوهش حاضر با هدف بررسی میزان رضایت ساکنان طرح مسکن مهر شهرک آفتاب در شهر بیجار (استان کردستان) انجام شده است. در این مطالعه تلاش شده است ابعاد ملموس و ناملموس کیفیت مسکن و ادراک ساکنان از کیفیت زندگی مورد واکاوی قرار گیرد تا بدین‌وسیله زمینه‌ای برای تدوین سیاست‌های مؤثرتر در حوزه مسکن در آینده فراهم آید. مواد و روش‌ها: ین پژوهش از رویکردی آمیخته با ماهیت توصیفی–تحلیلی بهره‌مند است و در زمره پژوهش‌های کاربردی قرار می‌گیرد. مطالعه در شهریورماه سال ۱۴۰۳ (سپتامبر ۲۰۲۴) انجام شده است. داده‌های مورد نیاز از طریق دو روش کتابخانه‌ای و میدانی گردآوری گردید؛ در بخش میدانی، پرسش‌نامه‌های ساختاریافته‌ای میان ساکنان توزیع شد. جامعه آماری شامل سرپرستان خانوار ساکن در فازهای ۱ و ۲ طرح مسکن مهر شهرک آفتاب در شهر بیجار بود که در مجموع ۲۳۰۰ خانوار را دربر می‌گرفت. حجم نمونه با استفاده از فرمول کوکران تعیین شد و در نهایت ۳۲۶ نفر به‌عنوان نمونه انتخاب گردیدند. انتخاب پاسخ‌دهندگان به روش تصادفی ساده و بر اساس نمونه‌گیری احتمالی انجام گرفت تا نمایندگی کافی از جامعه آماری حاصل شود. پرسش‌نامه طراحی‌شده به سنجش ابعاد مختلف رضایت از مسکن و ادراک ساکنان از کیفیت محیط مسکونی اختصاص داشت و شاخص‌هایی همچون محیط فیزیکی، دسترسی‌پذیری، تعاملات اجتماعی، خدمات مدیریتی و میزان پاسخ‌گویی به نیازهای ساکنان را دربر می‌گرفت. داده‌های گردآوری‌شده با استفاده از نرم‌افزار SPSS و به‌کارگیری روش‌های آماری توصیفی و استنباطی تحلیل شدند. در این راستا، از توزیع فراوانی، میانگین و تحلیل همبستگی برای بررسی روابط میان متغیرهای جمعیت شناختی، میزان رضایت و شکاف میان انتظارات ساکنان استفاده شد. نتایج و بحث: یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که شاخص «همدلی و شناسایی نیازها» بالاترین امتیاز را در میان تمامی شاخص‌های مربوط به شکاف انتظارات کسب کرده است. این امر بیانگر آن است که از دیدگاه ساکنان، میزان همدلی و درک متقابل مدیران و متولیان طرح مسکن مهر بیجار در سطحی نسبتاً مطلوب قرار دارد. با این حال، سایر شاخص‌های کلیدی نظیر «پاسخ‌گویی»، «قابلیت اعتماد» و «کیفیت ملموس» در سطح رضایت متوسط ارزیابی شده‌اند که نشان‌دهنده وجود زمینه برای بهبود عملکرد در این حوزه‌هاست. نتایج همچنین حاکی از آن است که ساکنان، انسجام اجتماعی، احساس امنیت و دسترسی به خدمات شهری را از مهم‌ترین عوامل مؤثر بر رضایت کلی خود می‌دانند. افزون بر این، تحلیل داده‌ها نشان می‌دهد که ویژگی‌های جمعیت شناختی از جمله میزان درآمد و سطح تحصیلات خانوار تأثیر معناداری بر سطح رضایت دارند؛ به‌گونه‌ای که ساکنان دارای تحصیلات بالاتر حساسیت بیشتری نسبت به کیفیت محیطی و خدماتی از خود نشان داده‌اند. این یافته‌ها بر پیچیدگی تعامل میان زیرساخت‌های فیزیکی و پویایی‌های اجتماعی در شکل‌دهی به ادراک ساکنان تأکید دارد. در بخش بحث و نتیجه‌گیری نیز اشاره می‌شود که رضایت از مسکن پایدار تنها به ساخت‌وساز فیزیکی محدود نمی‌شود، بلکه مستلزم مدیریت کارآمد، حاکمیت مشارکتی و پاسخ‌گویی به نیازهای اجتماعی و روانی ساکنان است. نتیجه‌گیری: نتایج پژوهش نشان می‌دهد که اگرچه جنبه‌های فیزیکی و بصری طرح مسکن مهر بیجار به‌طورکلی با انتظارات ساکنان هم‌خوانی دارد، اما ابعاد ناملموس آن ـ به‌ویژه تعاملات رفتاری، احساس تعلق مکانی و شناسایی حقوق شهروندی ـ نتوانسته‌اند سطح رضایت مطلوبی را کسب کنند. برای ارتقای اثربخشی و پایداری کلی چنین طرح‌هایی، ضروری است سیاست‌گذاران رویکردی ساکن‌محور اتخاذ کنند که بر مشارکت اجتماعی، تقویت شبکه‌های حمایتی محلی و ارزیابی مستمر پس از اسکان تأکید داشته باشد. هم‌سویی طراحی، مدیریت و سیاست‌های مسکن با نیازها و ادراکات واقعی ساکنان می‌تواند در آینده به افزایش رضایت‌مندی، انسجام اجتماعی و پایداری بلندمدت در پروژه‌های مسکن منجر شود.

https://egsdejournal.sbu.ac.ir/article_105725_76939841ba3ddb5323b9106e71ba4e60.pdf