دانشگاه شهید بهشتی فصلنامه علمی توسعه پایدار محیط جغرافیایی 2476-5805 8 16 2026 03 21 The role of the divergence of the Bam Special Economic Zone in the development of East Kerman. نقش واگرایی منطقه ویژه اقتصادی بم در توسعه شرق کرمان 52 71 106859 10.48308/sdge.2026.243343.1294 FA محمد رضا ابولی گروه جغرافیای انسانی و برنامه‌ریزی، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران، ایران 0009-0001-3876-7034 ذبیح اله چهارراهی گروه جغرافیای انسانی و برنامه‌ریزی، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران، ایران 0000-0001-5717-8801 علی حسینی گروه جغرافیای انسانی و برنامه‌ریزی، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران، ایران 0000-0002-3942-2222 Journal Article 2026 01 29 <strong>Introduction:</strong> Special Economic Zones (SEZs) have increasingly become strategic instruments for attracting investment and stimulating regional economic growth. However, their developmental outcomes often include uneven spatial effects and varying degrees of spillovers in surrounding areas. In this context, the present study aims to examine the spatial–economic consequences of the Arg-e Jadid SEZ, drawing on the theoretical foundations of regional spillover effects and spatial growth theories. The study specifically seeks to identify which spatial and economic variables in the surrounding areas are most influenced by SEZ development and how these changes shape patterns of regional disparity.<br /><strong>Materials and Methods</strong><strong>:</strong><strong> </strong>The research adopts a quantitative approach using spatial and economic data covering the period 1385–1404 (2006–2025). Data were gathered from national statistical agencies, geographic information sources, and regional development reports. A combination of spatial and statistical indicators—including population growth rate, land prices, changes in industrial land use, Landsat satellite imagery, and the Regional Disparity Index (RDI)—was employed to measure the extent and distribution of SEZ-induced transformations across neighboring urban areas.<br /><strong>Results and Discussion: </strong>The analysis shows that the establishment of the Arg-e Jadid SEZ has substantially affected the economic and physical dynamics of surrounding regions. These effects include population growth, expansion of infrastructure, and increased capital investment in nearby cities. Nevertheless, the distribution of these impacts has been spatially uneven, with growth concentrated in areas adjacent to the SEZ and weaker spillover effects in more distant regions, resulting in pronounced spatial inequality. Land-use assessments reveal significant expansion of built-up areas and a concurrent reduction in agricultural land, indicating the environmental pressures associated with industrial development. Furthermore, RDI results indicate that spatial disparities are most pronounced in Bam and Barvat, followed by Narmashir, with the intensity of disparity gradually diminishing with distance from the SEZ.<br /><strong>Conclusion:</strong> Overall, the findings highlight that while the Arg-e Jadid SEZ has contributed to accelerated economic and physical development in its surrounding areas, its impacts have been unevenly distributed, producing notable spatial disparities. The observed patterns of built-up expansion and agricultural land decline underscore the need for more balanced and environmentally conscious regional planning to mitigate the unequal effects of SEZ-driven growth <strong>مقدمه:</strong> مناطق ویژه اقتصادی به عنوان یکی از ابزارهای کلیدی برای جذب سرمایه‌گذاری و تسریع رشد اقتصادی، در سال‌های اخیر مورد توجه کشورها قرار گرفته است. این پژوهش با هدف ارزیابی اثرات فضایی-اقتصادی توسعه منطقه ویژه اقتصادی ارگ جدید بم بر مناطق پیرامونی آن، و با تکیه بر نظریه‌های اثرات سرریز منطقه‌ای و رشد فضایی، به تحلیل این اثرات پرداخته است.<br /><strong>مواد و روش‌ها</strong>: این تحقیق از روش کمی استفاده کرده و بر داده‌های آماری دوره زمانی ۱۳۸۵ تا ۱۴۰۴ (شمسی) تکیه دارد. داده‌ها از سازمان‌های آماری، نقشه‌های جغرافیایی و گزارش‌های توسعه منطقه‌ای جمع‌آوری شده‌اند. برای تحلیل، از شاخص‌های مختلف فضایی و آماری نظیر نرخ رشد جمعیت، قیمت زمین، کاربری زمین‌های صنعتی، تصاویر ماهواره‌ای لندست و شاخص واگرایی توسعه (RDI) استفاده شده است.<br /><strong>نتایج و بحث</strong>: نتایج نشان می‌دهد که توسعه منطقه ویژه اقتصادی ارگ جدید بم اثرات قابل توجهی بر توسعه اقتصادی و کالبدی مناطق اطراف داشته است؛ این اثرات شامل رشد جمعیت، توسعه زیرساخت‌ها و افزایش سرمایه‌گذاری در شهرهای نزدیک می‌شود. با این حال، توسعه به صورت نامتوازن توزیع شده و منجر به تمرکز رشد در مناطق نزدیک و تشدید نابرابری‌های فضایی در نواحی دورتر گردیده است. به ویژه، تغییر کاربری اراضی به سمت افزایش مناطق ساخته‌شده و کاهش مساحت اراضی کشاورزی، بیانگر تأثیرات منفی توسعه صنعتی بر محیط زیست است. تحلیل شاخص RDI اثبات می‌کند که بیشترین اثر واگرایی توسعه ناشی از منطقه ویژه، بر شهرهای بم و بروات و سپس شهرستان نرماشیر متمرکز بوده و با افزایش فاصله از منطقه ویژه، این واگرایی به تدریج کاهش می‌یابد.<br /><strong>نتیجه‌گیری:</strong> یافته‌های این تحقیق بر اثرات فضایی-اقتصادی قابل توجه اما نامتوازن توسعه مناطق ویژه اقتصادی تأکید دارد. در حالی که این مناطق می‌توانند محرک رشد منطقه‌ای و سرمایه‌گذاری باشند، برنامه‌ریزی دقیق و مداخلات سیاستی برای کاهش نابرابری‌های فضایی و پیامدهای منفی زیست‌محیطی ضروری است. رسیدگی به واگرایی توسعه مشاهده‌شده و ترویج رشد متعادل‌تر در مناطق وسیع‌تر، برای به حداکثر رساندن منافع مناطق ویژه اقتصادی و دستیابی به توسعه منطقه‌ای پایدار، حائز اهمیت است. https://egsdejournal.sbu.ac.ir/article_106859_5da43ad478b697fbb559f1a2a8133b95.pdf