دانشگاه شهید بهشتی فصلنامه علمی توسعه پایدار محیط جغرافیایی 2476-5805 8 17 2026 06 22 Preferences for Presence in Urban Public Spaces and Their Relationship with the Built Environment: The Case Study on Apadana Residential Complex of Tehran ترجیحات حضور در فضاهای عمومی شهری و رابطه با محیط ساخته‌شده: مطالعه موردی شهرک آپادانا شهر تهران 17 34 106974 10.48308/sdge.2026.243788.1302 FA علی حسینی گروه جغرافیای انسانی و برنامه ریزی، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران، تهران، ایران 0000-0002-3942-2222 شیوا احمدی نسب گروه جغرافیای انسانی و برنامه ریزی، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران، تهران، ایران 0009-0004-3207-7421 Journal Article 2026 03 10 Introduction: Urban public spaces, as fundamental platforms for urban life, play a determining role in social formations, strengthening social capital, promoting health and collective cohesion. Previous research shows that physical and built environment characteristics, including accessibility, diversity of use, design quality, safety, legibility, environmental comfort and spatial structure, directly affect patterns of presence, behavior and quality of experience in these spaces. Studies also simultaneously examine socio-demographic, perceptual and cultural factors alongside the components presented and show that designable and people-centered design can lead to increased quality, social environments and social sustainability. However, gaps such as the literature neglecting demographic differences in the analysis of user perceptions and the lack of attention to sensitive groups, especially women, are found in the research. Since women are one of the influential and at the same time vulnerable groups in public spaces, this research aims to investigate the impact of built environment features on the presence and quality of women's experience in urban public spaces in order to provide more equitable urban design and policymaking that meets their needs. Materials and Methods: The present study is applied in terms of purpose and descriptive-analytical in nature and has been conducted with a sequential explanatory mix. In the first stage, quantitative data were collected through surveys and questionnaires to assess the relationship between physical-functional indicators including accessibility and permeability, land use and activity, environmental and visual components, facilities and services, and security with the level of use (in terms of hours of presence). Considering the data’s existence ranks, Kendall and Spearman correlation tests are used to analyze the intensity and direction. In the second stage, in order to explain the quantitative results, semi-structured interviews were conducted with residents of Apadana town purposefully and until theoretical saturation was achieved. Qualitative data were obtained using open code and analytical pivot to conceptual categories and relationships on the quality of presence, women’s experience. Finally, quantitative and qualitative findings are presented in the form of an analytical picture to provide a comprehensive picture of the factors affecting the use of public spaces. Results and Discussion: The results of this study show that among the five indicators, the highest dissatisfaction is related to the quality of public transportation and the highest satisfaction is related to the quality of sidewalks, seating, and lighting. Diversity and dynamism of uses, access to public transportation, time flexibility, physical quality of space, effective lighting, and spatial legibility have the most positive impact on increasing attendance hours, while regulatory challenges and some restrictions have shown a negative relationship. Qualitative analysis also emphasizes the importance of sustainable access, diversity of activities, environmental comfort, and strengthening perceived security in promoting citizen attendance by extracting ten core categories. Conclusion: The results of the study show that the level of presence in public spaces in Apadana Township depends more on the quality of the built environment and the perception of users than on individual characteristics. Sustainable access to public transportation, diversity and dynamism of uses, quality of sidewalks, lighting and spatial legibility have the greatest impact on increasing presence time, while aesthetics without effective functionality do not play a decisive role. Security is also strengthened when it is accompanied by a sense of freedom and social interaction. Focusing on women's experiences and combining quantitative and qualitative methods provides a practical framework for promoting active presence in public spaces. مقدمه: فضاهای عمومی شهری به‌عنوان بسترهای بنیادین حیات شهری، نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌گیری تعاملات اجتماعی، تقویت سرمایه اجتماعی، ارتقای سلامت و انسجام جمعی ایفا می‌کنند. پژوهش‌های پیشین نشان می‌دهد که ویژگی‌های کالبدی و محیط ساخته‌شده، از جمله دسترسی، تنوع کاربری، کیفیت طراحی، ایمنی، خوانایی، آسایش محیطی و ساختار فضایی، به‌طور مستقیم بر الگوهای حضور، ترجیحات رفتاری و کیفیت تجربه شهروندان در این فضاها اثرگذار است. مطالعات همچنین بر اهمیت هم‌زمان عوامل اجتماعی-دموگرافیک، ادراکی و فرهنگی در کنار مولفه‌های فیزیکی تاکید دارند و نشان می‌دهند که طراحی انعطاف‌پذیر و مردم‌محور می‌تواند به افزایش سرزندگی، تعاملات اجتماعی و پایداری اجتماعی منجر شود. با این حال، خلاهایی همچون غفلت از تفاوت‌های جمعیت‌شناختی، محدودیت در تحلیل ادراک کاربران و کم‌توجهی به گروه‌های حساس، به‌ویژه زنان، در ادبیات پژوهش مشاهده می‌شود. از آنجا که زنان به‌عنوان یکی از گروه‌های اثرگذار و در عین حال آسیب‌پذیر در فضاهای عمومی شناخته می‌شوند، این پژوهش با هدف واکاوی تاثیر ویژگی‌های محیط ساخته‌شده بر ترجیحات حضور و کیفیت تجربه زنان در فضاهای عمومی شهری انجام شده است تا زمینه‌ای برای طراحی و سیاست‌گذاری شهری عادلانه‌تر و پاسخ‌گو به نیازهای آنان فراهم آورد. مواد و روش‌ها:. پژوهش حاضر از نظر هدف کاربردی و از حیث ماهیت توصیفی-تحلیلی است و با رویکرد آمیخته تبیینی متوالی انجام شده است. در مرحله نخست، داده‌های کمی از طریق پیمایش و پرسشنامه گردآوری شد تا رابطه میان شاخص‌های کالبدی-عملکردی فضا شامل دسترسی و نفوذپذیری، کاربری و فعالیت زمین، مولفه‌های زیست‌محیطی و بصری، امکانات و خدمات و امنیت با میزان استفاده از فضا (برحسب ساعت حضور) سنجیده شود. با توجه به رتبه‌ای بودن داده‌ها، از آزمون‌های همبستگی کندال و اسپیرمن برای تحلیل شدت و جهت روابط استفاده شد. در مرحله دوم، به‌منظور تبیین عمیق‌تر نتایج کمی، مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ساکنان شهرک آپادانا به‌صورت هدفمند و تا دستیابی به اشباع نظری انجام گرفت. داده‌های کیفی از طریق کدگذاری باز و محوری تحلیل شد تا مقوله‌ها و روابط مفهومی موثر بر کیفیت حضور، به‌ویژه تجربه زنان، استخراج شود. در نهایت، یافته‌های کمی و کیفی به‌صورت تلفیقی تحلیل شد تا تصویری جامع از عوامل موثر بر میزان استفاده از فضاهای عمومی ارائه گردد. نتایج و بحث: نتایج حاصل از این تحقیق نشان می‌دهد در میان شاخص‌های پنج‌گانه، بیشترین نارضایتی به کیفیت حمل‌ونقل عمومی و بیشترین رضایت به کیفیت پیاده‌روها، امکان نشستن و روشنایی مربوط است. تنوع و پویایی کاربری‌ها، دسترسی به حمل‌ونقل عمومی، انعطاف‌پذیری زمانی، کیفیت فیزیکی فضا، روشنایی موثر و خوانایی فضایی بیشترین تاثیر مثبت را بر افزایش ساعات حضور دارند، در حالی‌که چالش‌های نظارتی و برخی محدودیت‌ها رابطه‌ای منفی نشان داده‌اند. تحلیل کیفی نیز با استخراج یازده مقوله محوری، بر اهمیت دسترسی پایدار، تنوع فعالیت، آسایش محیطی و تقویت امنیت ادراکی در ارتقای حضور شهروندان تاکید دارد. نتیجه‌گیری: نتایج پژوهش نشان می‌دهد که میزان حضور در فضاهای عمومی شهرک آپادانا بیش از ویژگی‌های فردی، به کیفیت محیط ساخته‌شده و ادراک کاربران وابسته است. دسترسی پایدار به حمل‌ونقل عمومی، تنوع و پویایی کاربری‌ها، کیفیت پیاده‌روها، روشنایی و خوانایی فضایی بیشترین تاثیر را بر افزایش زمان حضور دارند، در حالی‌که زیبایی‌شناسی بدون کارکرد موثر، نقش تعیین‌کننده‌ای ندارد. امنیت نیز زمانی تقویت می‌شود که با احساس آزادی و تعامل اجتماعی همراه باشد. تمرکز بر تجربه زنان و تلفیق روش‌های کمی و کیفی، چارچوبی عملی برای ارتقای حضور فعال در فضاهای عمومی ارائه می‌دهد.

https://egsdejournal.sbu.ac.ir/article_106974_cdd8f56f9a5f73b49a0d0b3f64658fde.pdf