دانشگاه شهید بهشتی فصلنامه علمی توسعه پایدار محیط جغرافیایی 2476-5805 2026 05 26 A Interpretive Study of the Physical Transformation of Contemporary Public Spaces and Its Impact on the Quality of Social Interactions in Selected Areas of Tehran مطالعه تفسیری تحول کالبدی فضاهای جمعی معاصر و تأثیر آن بر کیفیت تعاملات اجتماعی در مناطق منتخب تهران 107015 10.48308/sdge.2026.242805.1285 FA محمد کایدپور گروه شهرسازی، واحد بین المللی ارس، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران. 0009-0004-9188-3271 آرش ثقفی اصل گروه معماری و شهرسازی، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران 0000-0001-5627-2353 مسعود حق لسان گروه معماری و شهرسازی، واحد ایلخچی، دانشگاه آزاد اسلامی، ایلخچی، ایران. 0000-0001-9826-0086 Journal Article 2025 12 13 <strong>Introduction</strong>: Public spaces, as the main platform for the formation of urban life, play a decisive role in the quality of citizens' interactions and social bonds. In recent decades, physical transformations resulting from modern planning and rapid urban development, often without considering socio-cultural dimensions, have led to a fundamental change in the essence of these spaces. These changes have affected their potential to strengthen social interactions, sense of place attachment, and social capital. In recent decades, a devastating paradox has occurred in the urban development of Tehran (and many metropolises around the world): on one hand, the symbolic and economic importance of public space is increasingly emphasized, and on the other hand, its social and cultural nature is being destroyed in the gears of modern urban planning and speculative urbanism. Prioritizing traffic efficiency at the expense of destroying sidewalks and gathering spaces, giving priority to symbols of development. at the cost of ignoring the human scale, and turning multi-purpose spaces into uniform, controlled commercial products are just a few examples of this trend. These transformations, which often lack historical sensitivity and are indifferent to local wisdom, gradually erase collective memory from spaces, turning them into rootless, defenseless, and passive places. This research was conducted with the aim of studying the physical transformation of public spaces and its impact on the quality of social interactions in selected areas of Tehran. <strong>Materials and Methods:</strong> The present study is applied in terms of purpose and qualitative in terms of method. The statistical population of the qualitative section includes experts and specialists in fields related to urban collective spaces (such as urban planning, architecture, urban design, urban sociology, and urban management). A purposive snowball sampling method was employed for participant selection, whereby initially a number of recognized experts were identified and interviewed, and then, through their referrals, other qualified individuals were added to the sample. Data collection continued based on the principle of theoretical saturation; after conducting 10 interviews, no new data emerged, and theoretical saturation was achieved. Consequently, the interview process was halted at this stage. The collected data were then analyzed using MAXQDA qualitative data analysis software. <strong>Results and Discussion</strong>: Analysis of the findings indicates that a total of 474 conceptual codes were extracted from the interview data through coding. These codes were organized during the analysis process into 6 main categories and 18 subcategories. Based on frequency and importance, the most significant main categories identified, in order, are: factors affecting transformation (24.7%), physical-spatial transformations (22.8%), and strategies and solutions (18.6%) of the total extracted codes. To ensure the reliability of the coding process, Cohen's Kappa coefficient was calculated, yielding a value of 0.81. This value indicates a high level of agreement among coders and suitable reliability of the qualitative data. Furthermore, using network analysis, key nodes influencing the studied system were identified. The results showed that political-managerial factors, with 31 references and 5 connections, act as the central and pivotal node. On the other hand, transformations during the Pahlavi period, with 42 references, were identified as the most significant historical key node, having the greatest impact on shaping the current situation. Regarding solutions, out of 17 identified strategies, the analysis results determined that 9 strategies fall into the very high priority group. These strategies primarily focus on categories such as community-based regeneration, revitalizing human scale, enhancing walkability, and increasing citizen participation, and should be placed at the forefront of future actions. <strong>Conclusion</strong>: The results of the research indicate that public spaces are not neutral backgrounds, but rather play a decisive and dynamic role in the quality and quantity of communications and social bonds among citizens in the selected areas of Tehran. Public spaces should be recognized as living and dynamic arenas that enable diverse interactions, dialogue among different groups, and the formation of a collective identity, which requires a fundamental review and redesign with this approach <strong>مقدمه:</strong> فضاهای جمعی به‌عنوان بستر اصلی شکل‌گیری حیات شهری، نقشی تعیین‌کننده در کیفیت تعاملات و پیوندهای اجتماعی شهروندان ایفا می‌کنند. در دهه‌های اخیر، تحولات کالبدی ناشی از برنامه‌ریزی مدرن و توسعه شتابان شهری، اغلب بدون توجه به ابعاد اجتماعی- فرهنگی، منجر به دگرگونی ماهوی این فضاها شده است. این تغییرات، پتانسیل آن‌ها را برای تقویت تعاملات اجتماعی، حس تعلق مکانی و سرمایه اجتماعی تحت تأثیر قرار داده است. در دهه‌های اخیر، یک تناقض ویرانگر در توسعه شهری تهران (و بسیاری از کلان‌شهرهای جهان) رخ‌داده است: از یک‌سو، بر اهمیت نمادین و اقتصادی فضای عمومی هرچه بیشتر تأکید می‌شود و از سوی دیگر، ماهیت اجتماعی و فرهنگی آن در چرخ‌دنده‌های برنامه‌ریزی مدرن و سوداگرای شهری از بین می‌رود. محوریت یافتن کارایی ترافیکی به قیمت نابودی پیاده‌روها و فضای ایستایی، اولویت دادن به نمادهای توسعه (مانند برج‌ها و پل‌های عظیم) به بهای نادیده گرفتن مقیاس انسانی و تبدیل فضاهای چندمنظوره به محصولات تجاری یکسان و کنترل‌شده (مانند مال‌ها)، تنها نمونه‌هایی از این روند هستند. این تحولات که اغلب فاقد حساسیت تاریخی و بی‌اعتنا به خرد محلی پیش می‌روند، به‌تدریج حافظه جمعی را از فضاها می‌زدایند و آن‌ها را به مکان‌هایی بی‌ریشه، بی‌دفاع و منفعل تبدیل می‌کنند. این پژوهش باهدف مطالعه تحول کالبدی فضاهای جمعی و تأثیر آن بر کیفیت تعاملات اجتماعی در مناطق منتخب شهر تهران انجام شد. <strong>مواد و روش</strong>‌<strong>ها:</strong>. پژوهش حاضر از منظر هدف، کاربردی و از منظر روش، کیفی است. جامعه آماری بخش کیفی شامل متخصصان و صاحب‌نظران حوزه‌های مرتبط با فضاهای جمعی شهری) می‌باشد. از روش نمونه‌گیری هدفمند گلوله برفی برای انتخاب مشارکت‌کنندگان استفاده شد که در آن ابتدا تعدادی از متخصصان شناخته‌شده شناسایی و مصاحبه شدند و سپس از طریق معرفی آنان، افراد واجد شرایط دیگر به نمونه اضافه گردیدند. فرآیند جمع‌آوری داده‌ها بر اساس اشباع نظری ادامه یافت؛ به‌طوری‌که پس از انجام ۱۰ مصاحبه، داده جدیدی حاصل نشد و اشباع نظری محقق گردید. در نتیجه، روند مصاحبه در این مرحله متوقف شد. داده‌های جمع‌آوری شده سپس با استفاده از نرم‌افزار تحلیل داده‌های کیفی مکس کیودا مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفتند. <strong>نتایج و بحث:</strong> تحلیل یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که از طریق کدگذاری داده‌های حاصل از مصاحبه‌ها، در مجموع 474 کد مفهومی استخراج گردید. کدها در فرآیند تحلیل، در قالب 6 مقوله اصلی و 18 زیرمقوله سازمان‌دهی شدند. بر اساس فراوانی و اهمیت، مهم‌ترین مقوله‌های اصلی شناسایی‌شده به ترتیب عبارت‌اند از: عوامل مؤثر در تحول با سهم ۲۴.۷ درصد، تحولات کالبدی- فضایی با ۲۲.۸ درصد و راهبردها و راهکارها با ۱۸.۶ درصد از کل کدهای استخراج شده. برای اطمینان از قابلیت اعتماد فرآیند کدگذاری، ضریب پایایی کاپای کوهن محاسبه شد که مقدار 0.81 به دست آمد. این مقدار نشان‌دهنده توافق بالای میان کدگذاران و قابلیت اطمینان مناسب داده‌های کیفی است. همچنین، با استفاده از تحلیل شبکه‌ای، گره‌های کلیدی مؤثر در سیستم مورد بررسی شناسایی شدند. نتایج نشان داد که عوامل سیاسی-مدیریتی با 31 اشاره و داشتن 5 ارتباط، به عنوان گره محوری و مرکزی عمل می‌کنند. از سوی دیگر، تحولات دوره پهلوی با 42 اشاره، به عنوان مهم‌ترین گره کلیدی تاریخی شناخته شد که بیشترین تأثیر را در شکل‌دهی به وضعیت کنونی داشته است. در بخش راهکارها، از میان 17 راهبرد شناسایی‌شده، نتایج تحلیل‌ها مشخص کرد که 9 راهبرد در گروه اولویت بسیار بالا قرار می‌گیرند. این راهبردها عمدتاً بر مقولاتی چون بازآفرینی مبتنی بر اجتماع، احیای مقیاس انسانی، تقویت پیاده‌مداری و افزایش مشارکت شهروندی متمرکز هستند و باید در صدر اقدامات آتی قرار گیرند. <strong>نتیجه</strong>‌<strong>گیری:</strong> یافته های پژوهش نشان می‌دهد که «عوامل سیاسی-مدیریتی» گره محوری تحول کالبدی تهران است و سلطه خودرو به تضعیف اعتماد اجتماعی انجامیده است. بنابراین بازنگری فضاهای عمومی باید متمرکز بر این دو گره کلیدی باشد.