دانشگاه شهید بهشتی فصلنامه علمی توسعه پایدار محیط جغرافیایی 2476-5805 مقالات آماده انتشار 2026 06 15 Evaluating Playa Geosites in Qom for Sustainable Geotourism Development: An NCT-Based Approach ارزیابی ژئوسایت‌های پلایایی قم با مدل NCT برای توسعه ژئوتوریسم پایدار 107098 10.48308/sdge.2026.243405.1295 FA فهیمه سادات کشفی گروه جغرافیای طبیعی ، دانشکده علوم زمین، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران 0009-0001-7198-660X منیژه قهرودی تالی گروه جغرافیای طبیعی ، دانشکده علوم زمین، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران 0000-0002-8817-9329 Journal Article 2026 02 10 Introduction: Geotourism in arid regions represents one of the most appealing branches of nature-based tourism, focusing on geological features and distinctive landscapes to offer visitors a unique experience. Playas and desiccated salt lakes are among the most significant geotourism attractions in desert environments, as they provide valuable evidence of regional climatic history and geological processes. Geotourism in such areas can also contribute to the sustainable development of local communities by creating economic opportunities, generating employment, and promoting the conservation of these fragile ecosystems. More broadly, geotourism in deserts and playa landscapes offers an opportunity to deepen understanding of Earth systems, enjoy pristine natural environments, and foster a culture of natural resource conservation. In this context, the present study aims to evaluate selected geosites in Qom Province in support of desert geotourism development. Materials and Methods: This study employed topographic and geological data, field observations, and questionnaire surveys to achieve its objectives. The multi-criteria NCT model was applied to assess the selected sites, identify potential threats, and support planning for conservation and sustainable development. The questionnaires consisted of two sections: one designed for experts and researchers, and the other for local residents and visitors. Responses were collected using a five-point Likert scale. To ensure consistency in the evaluation framework, the selected phenomena were limited to playas. Four playas in Qom Province were assessed: Hoz-e Soltan, Mareh Wetland, Ghadir-e Asb Playa, and Namak Lake Playa. The reliability of the questionnaires was tested using Cronbach’s alpha. Within the NCT framework, each geosite was evaluated according to the following group criteria: scientific and geological value, ecological and conservation value, cultural-historical and social value, economic and tourism value, and management capacity and sustainable development potential. A perception gap analysis was also conducted to identify differences in viewpoints between experts and the local community. In addition, field investigations were undertaken to qualitatively verify and interpret the results. Results and Discussion: The results indicate that the scientific value index (N) achieved the highest score among the three principal indices, followed by the tourism value index (T) and the conservation value index ©. This finding suggests that, despite their considerable scientific and tourism significance, the geosites are also exposed to potential threats. A comparison between expert assessments and local community perceptions revealed differences in emphasis, although the overall patterns were broadly consistent. The tourism value of the playas in Qom Province falls within a moderate to relatively high range, indicating a substantial potential for geotourism development. At the same time, the presence of potential threats highlights the need for targeted conservation measures. Comparative analysis further showed that the dominance of scientific value (N) over the other dimensions is consistent with the established literature, which regards playas as important archives of climatic fluctuations and tectonic processes. Meanwhile, the moderate to relatively high tourism value (T) demonstrates the potential to translate this scientific significance into meaningful visitor experiences and geotourism development in line with global trends. Conclusion: Qom Province contains a rare assemblage of playas formed through the interaction of tectonic, climatic, and hydrological processes, endowing them with high scientific, educational, and tourism value. Recognizing these landscapes as geosites can play a key role in the sustainable development of the province’s desert regions. Hoz-e Soltan and Namak Lake are particularly outstanding examples, with strong potential for geotourism, geoscience education, and climate change research. Ghadir-e Asb Playa and Mareh Wetland, owing to their distinctive hydrological and environmental characteristics, are important not only for their geological attributes but also for their ecological significance. Adopting a geosite-based perspective toward the playas of Qom Province can also enhance public awareness of the vulnerability of desert ecosystems. مقدمه: ژئوریسم در مناطق خشک یکی از شاخه‌های جذاب گردشگری طبیعت‌محور است که با تمرکز بر پدیده‌های زمین‌شناسی و چشم‌اندازهای خاص، تجربه‌ای متفاوت برای گردشگران فراهم می‌کند. پلایاها و دریاچه های نمکی خشک‌شده، از مهم‌ترین جاذبه‌های ژئوتوریستی در بیابانها محسوب می‌شوند و می توانند اطلاعات ارزشمندی درباره تاریخ اقلیمی و فرایندهای زمین‌شناسی منطقه ارائه ‌دهند. ژئوتوریسم در این مناطق می‌تواند به توسعه پایدار جوامع محلی نیز کمک کند؛ زیرا با ایجاد فرصت‌های اقتصادی، زمینه اشتغال‌زایی فراهم می‌شود و به حفاظت از این اکوسیستم‌های شکننده می‌پردازد. ژئوتوریسم در بیابان‌ها و پلایاهای مناطق خشک، فرصتی برای شناخت بهتر زمین، لذت بردن از طبیعت بکر و گسترش فرهنگ حفاظت از منابع طبیعی است. پژوهش اخیر در راستای توسعه ژئوتوریسم بیابانی استان قم به ارزیابی بخشی ژئوسایت‌های این استان پرداخته است. مواد و روش‌ها:. پژوهش اخیر از داده‌های توپوگرافی، زمین شناسی، برداشت میدانی و پرسشنامه برای تحقق اهداف استفاده نموده است و در این راستا مدل گروه-معیاره NCT را برای بررسی و ارزیابی سایت‌ها، شناسایی تهدیدات و برنامه‌ریزی برای حفاظت و توسعه پایدار بکار گرفته است. پرسشنامه‌ها شامل دو بخش، مختص کارشناسان و پژوهشگران و ویژه مردم محلی و بازدیدکنندگان بوده است. پاسخ‌ها براساس مقیاس عددی لیکرت ۱ تا ۵ دریافت شده است برای یکسانی ارزیابی، پدیده‌ انتخابی شامل پلایاها است که استان قم دارای 4 پلایای حوض سلطان، تالاب مره، پلایای غدیر اسب و پلایای دریاچه نمک است. برای ارزیابی پایایی پرسشنامه‌ها روش آلفای کرونباخ بکارگرفته شده‌است. درمدل NCT ژئوسایت بر اساس گروه -معیارهای، ارزش علمی و زمین‌شناختی ،ارزش اکولوژیکی و حفاظتی ، ارزش فرهنگی-تاریخی و اجتماعی ، ارزش اقتصادی و گردشگری، و قابلیت مدیریت و توسعه پایدار امتیاز بندی شده‌است. برای شناسایی تفاوت‌های نگرشی میان کارشناسان و جامعه محلی، تحلیل شکاف ادراکی انجام شده است. همچنین برای ارزیابی کیفی نتایج، برداشت میدانی انجام شده است. نتایج و بحث: نتایج نشان داد که شاخص ارزش علمی (N) دارای بیشترین امتیاز در میان شاخص‌های سه‌گانه است. پس از آن شاخص ارزش گردشگری (T) و شاخص حفاظتی (C) است. این موضوع بیانگراین است که در کنار ارزش‌های بالای علمی و گردشگری، ژئوسایت‌ها با تهدیدهای بالقوه‌ای مواجه هستند. مقایسه نظرات کارشناسان و جامعه محلی در ارزیابی ژئوسایت‌ها تفاوتهای نسبی و هم ‌راستا نشان داده است. شاخص ارزش گردشگری پلایاهای قم درسطح متوسط تا نسبتاً بالا قرار دارد که نشان‌دهنده ظرفیت مناسب ژئوسایت‌ها برای توسعه ژئوتوریسم است و در کنار ارزش‌های بالای علمی و گردشگری، ژئوسایت‌ها با تهدیدهای بالقوه‌ای مواجه هستند که نیازمند مداخلات حفاظتی هدفمند است. تحلیل مقایسه‌ای نیز نشان داد در پلایاهای استان قم، برتر بودن ارزش علمی (N) نسبت به سایر ابعاد، نتیجه‌ای که با ادبیات تکامل پلایاها به‌عنوان آرشیو تغییرات اقلیمی و فرایندهای زمین‌ساختی همخوانی دارد. در عین حال، قرارگیری ارزش گردشگری (T) در سطح متوسط تا نسبتاً بالا، ظرفیت تبدیل این ارزش علمی به تجربه بازدیدکننده و توسعه ژئوتوریسم را مطابق رویکردهای جهانی نشان می‌دهد. نتیجه‌گیری: مجموعه‌ای نادر از پلایاها در استان قم است که حاصل برهم‌کنش فرایندهای زمین‌ساختی، اقلیمی و هیدرولوژیکی هستند و از نظر علمی،آموزشی و گردشگری ارزش بالایی دارند. توجه به این پهنه‌ها به‌عنوان ژئوسایت‌ می‌تواند نقشی کلیدی در توسعه پایدار مناطق بیابانی استان قم ایفا کند. حوض سلطان و دریاچه نمک نمونه‌های برجسته‌ای که ظرفیت بالایی برای ژئوتوریسم، آموزش زمین‌شناسی و مطالعات تغییرات اقلیمی دارد. پلایای غدیر اسب و تالاب مره با ویژگی‌های خاص هیدرولوژیکی و زیست‌محیطی خود، علاوه بر ارزش‌های زمین‌شناختی، از نظر اکولوژیک نیز اهمیت دارد نگاه ژئوسایتی به پلایاهای استان قم، در افزایش آگاهی عمومی نسبت به آسیب‌پذیری اکوسیستم‌های بیابانی سودمند است.