دانشگاه شهید بهشتی فصلنامه علمی توسعه پایدار محیط جغرافیایی 2476-5805 8 16 2026 03 21 A Critical Reappraisal of the Smart City: The Rise of the Wise City شهر هوشیار؛ بازاندیشی در مفهوم شهر هوشمند 1 16 106767 10.48308/sdge.2026.241176.1272 FA محسن رفیعیان گروه شهرسازی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه یزد، یزد، ایران 0000-0002-4214-9765 عباس کلانتری سرچشمه گروه شهرسازی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه یزد، یزد، ایران 0009-0006-4963-1948 Journal Article 2025 08 20 Introduction: The smart city has emerged in response to the complex challenges of rapid urbanization, often emphasizing technological innovation and operational efficiency. However, this approach may neglect the social, cultural, and ethical dimensions of the city. This study critiques technology-driven perspectives, proposing an alternative framework: the “wise city,” which prioritizes humanity, meaning, and justice. While existing research has focused on technology’s potential for infrastructure and management improvement, it has also revealed significant limitations. These include conceptual ambiguity, a deficit of justice-oriented thinking, and vulnerability to market-driven logics. A narrow focus on technology can lead to soft domination and social conformity, placing technological and economic interests above humanity and meaning. Therefore, a rethinking of the theoretical foundations of the city, with emphasis on spatial justice, socio-cultural sustainability, and human flourishing, is essential. This approach paves the way for transitioning from the smart city to the wise city, a city where technology serves humanity and meaning. Materials and Methods: This study is fundamental and exploratory, aiming to clarify concepts, identify fundamental challenges, and develop a conceptual framework for the “Wise City”. In the first step, a systematic review of the scientific literature was conducted to extract the key conceptual, operational, technological, social, and governance-related challenges associated with smart cities. In the second step, fifteen experts were purposefully selected using the snowball sampling technique, and data collection continued until theoretical saturation was achieved. In the third step, the collected data were analyzed using the Fuzzy DEMATEL technique to determine the causal–effect relationships among the identified challenges. Finally, the results were integrated within a critical discourse framework, leading to the development of the “Wise City” model as a human-centered, ethical, and meaning-oriented alternative to the technology-driven smart city paradigm. Results and Discussion: Using the Fuzzy DEMATEL method, the study analyzed and prioritized the challenges of the smart city across ten primary dimensions. The analysis revealed that challenges such as "conceptual and philosophical critiques," "erosion of human agency," "institutional and financial capacity," and "governance and policymaking" are among the most influential factors and serve as structural drivers for other challenges. In contrast, components such as "social justice," "citizen participation," "public education," and "cybersecurity" primarily appear as outcomes. The results indicate that critically interrogating the conceptual foundations of the smart city and attending to its causal and intermediary layers are prerequisites for effective and sustainable solutions. In this regard, the proposed alternative model of the "wise city" is introduced as a human-centered, ethical, and holistic framework. Emphasizing wisdom, creativity, and cultural and spiritual values, this model repositions technology as a tool for human flourishing and ecological sustainability and offers a conceptual alternative to address the crises of the contemporary city. Conclusion: The findings revealed that the core challenges of the smart city are rooted less in technical and infrastructural dimensions and more profoundly in philosophical, conceptual, and institutional levels. The dominance of a technology-driven perspective, while enhancing efficiency, has simultaneously led to inequality, the erosion of human agency, and environmental crises. In response, the alternative model of the “Wise City” was proposed, founded on participatory governance, social justice, and meaning-oriented development, in which technology is regarded as an ethically grounded tool serving human flourishing. The pillars of this model were redefined across six domains: people, economy, governance, environment, mobility, and living. Ultimately, transitioning toward this model is identified as a strategic necessity for addressing contemporary urban crises. مقدمه: شهر هوشمند در پاسخ به چالش‌های پیچیده شهرنشینی سریع مطرح شده و اغلب بر کارایی و فناوری تمرکز دارد. با این حال، این رویکرد ممکن است ابعاد اجتماعی، فرهنگی و اخلاقی شهر را نادیده بگیرد. این پژوهش، با نقد دیدگاه‌های فناوری‌محور، یک چارچوب جایگزین به نام «شهر هوشیار» ارائه می‌دهد که انسان، معنا و عدالت را در اولویت قرار می‌دهد. مطالعات موجود بر ظرفیت‌های فناوری در بهبود زیرساخت‌ها و مدیریت شهری متمرکز بوده، اما کاستی‌هایی مانند ابهام مفهومی، فقدان عدالت‌محوری و تأثیرپذیری از منطق بازار را نشان داده‌اند. نگاه صرف به فناوری می‌تواند به سلطه نرم و تبعیت اجتماعی منجر شود و منافع فناورانه و اقتصادی را بر انسان و معنا مقدم سازد. بنابراین، بازاندیشی در مبانی نظری شهر با تأکید بر عدالت فضایی، پایداری فرهنگی-اجتماعی و تعالی انسانی ضروری است. این رویکرد، زمینه را برای گذار از شهر هوشمند به شهر هوشیار فراهم می‌کند، شهری که فناوری در خدمت انسان و معنا قرار می‌گیرد. مواد و روش‌ها: این پژوهش بنیادی و اکتشافی با هدف روشن‌تر کردن مفاهیم، شناسایی چالش‌های بنیادین و ارائه چارچوب مفهومی «شهر هوشیار» انجام شده است. در گام نخست، با مرور نظام‌مند منابع علمی، مهم‌ترین چالش‌های مفهومی، اجرایی، فناورانه و حکمرانی شهر هوشمند استخراج گردید. در گام دوم، 15 نفر از خبرگان به‌صورت هدفمند و با روش گلوله‌برفی انتخاب شدند و گردآوری داده‌ها تا اشباع نظری ادامه یافت. در گام سوم، داده‌ها با تکنیک دیمتل فازی تحلیل و روابط علی-معلولی میان چالش‌ها شناسایی شد. در نهایت، یافته‌ها با گفتمان انتقادی تلفیق گردید و چارچوب شهر هوشیار به‌عنوان بدیلی انسان‌محور، اخلاق‌مدار و معناگرا در برابر رویکرد فناورانه شهر هوشمند ارائه شد. نتایج و بحث: در این پژوهش، با بهره‌گیری از روش دیمتل فازی، چالش‌های شهر هوشمند در ده بعد اصلی تحلیل و اولویت‌بندی شده‌اند. این تحلیل نشان داد که چالش‌هایی چون نقدهای مفهومی و فلسفی، افول عاملیت انسانی، ظرفیت نهادی و مالی و حکمرانی و سیاست‌گذاری از اثرگذارترین عوامل‌اند که به‌عنوان محرک‌های ساختاری، بنیان‌گذار سایر چالش‌ها هستند. در مقابل، مؤلفه‌هایی نظیر عدالت اجتماعی، مشارکت شهروندی، آموزش عمومی و امنیت سایبری بیشتر در جایگاه پیامدها قرار دارند. نتایج حاکی از آن است که نقد بنیادهای مفهومی شهر هوشمند و توجه به لایه‌های علّی و میانجی، پیش‌نیاز ارائه راهکارهای مؤثر و پایدار است. در همین راستا، الگوی بدیل «شهر هوشیار» به‌عنوان چارچوبی انسان‌محور، اخلاق‌گرا و کل‌نگر پیشنهاد می‌شود. نتیجه‌گیری: یافته‌ها نشان دادند چالش‌های اصلی شهر هوشمند بیش از آنکه فنی و زیرساختی باشند، در سطوح فلسفی، مفهومی و نهادی ریشه دارند. غلبه نگاه فناورانه ضمن ارتقای کارایی، به نابرابری، تضعیف عاملیت انسانی و بحران‌های زیست‌محیطی انجامیده است. در پاسخ، الگوی بدیل «شهر هوشیار» بر پایه حکمرانی مشارکتی، عدالت اجتماعی و معناگرایی ارائه شد که فناوری را ابزاری اخلاق‌مدار در خدمت تعالی انسانی می‌داند. ارکان این الگو در شش حوزه مردم، اقتصاد، حکمروایی، محیط، تحرک و زندگی بازتعریف شدند و گذار به آن ضرورتی راهبردی برای مواجهه با بحران‌های معاصر شهری ارزیابی گردید.

https://egsdejournal.sbu.ac.ir/article_106767_7b39330d0da4faff87808a3f517b9641.pdf

دانشگاه شهید بهشتی فصلنامه علمی توسعه پایدار محیط جغرافیایی 2476-5805 8 16 2026 03 21 The Role of the Metaverse in Crisis Simulation and Decision Support in Urban Planning with an Emphasis on Urban Morphology and Environmental Sustainability: The Case Study of Dubai نقش متاورس در شبیه‌سازی بحران و پشتیبانی از تصمیم‌گیری در برنامه‌ریزی شهری با تأکید بر ریخت‌شناسی و پایداری محیطی: مطالعه موردی دبی 17 35 106970 10.48308/sdge.2026.243204.1291 FA بهناز امین نیری گروه معماری و شهرسازی ،واحد تبریز،دانشگاه آزاد اسلامی،تبریز،ایران داریوش ستارزاده گروه معماری و شهرسازی ،واحد تبریز،دانشگاه آزاد اسلامی،تبریز،ایران 0000-0001-6465-8950 منوچهر طبیبیان گروه شهرسازی، دانشکده هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران لیدا بلیلان اصل گروه معماری و شهرسازی ،واحد تبریز،دانشگاه آزاد اسلامی،تبریز،ایران Journal Article 2026 01 08 Introduction: The aim of this study is to examine the function of the metaverse in simulating crisis scenarios and to evaluate its role in enhancing urban decision-making, with a focus on its implications for urban morphology and environmental sustainability in the city of Dubai. Due to its rapid urban growth, implementation of large-scale development projects, and substantial investment in advanced technologies, Dubai is considered one of the world’s most advanced cities on the path toward smart urban development and can serve as an appropriate model for applying the metaverse in crisis management. The city faces various types of crises, including environmental challenges, limitations on natural resources, and transportation-related issues—crises that often occur suddenly and require fast, accurate, and data-driven decisions. In such circumstances, the metaverse, as an interactive three-dimensional digital environment, enables the simulation of different crisis scenarios before they occur in reality and allows the impacts of managerial decisions to be evaluated in a safe and controlled setting. The use of this technology can enhance the predictive, analytical, and responsive capacities of urban managers during critical situations while reducing decision-making risks. Materials and Methods: This study adopts a quantitative, explanatory–applied approach to examine the role of the metaverse in redesigning urban morphology and enhancing environmental sustainability in Dubai. The methodological framework is based on testing causal relationships among theoretical constructs using Structural Equation Modeling (SEM). Metaverse-based scenario building and simulation were employed to operationalize morphological variables and reinforce the quantitative analysis. The study population comprised urban planning and design experts, including managers and technical specialists working in Dubai Municipality, the Smart Dubai Office, and institutions involved in urban development as well as digital twin and metaverse projects. Stratified random sampling proportional to organizational representation was applied. Sample size was determined using Cohen’s formula with a significance level of 0.05 and statistical power of 0.80, yielding a minimum of 220 respondents; to account for potential attrition, 250 valid questionnaires were analyzed. Data were collected through a researcher-designed questionnaire consisting of 30 items across four main constructs. Analysis was conducted using SmartPLS version 4. The measurement model was first assessed, followed by evaluation of the structural model using path coefficients, coefficients of determination (R²), predictive relevance (Q²), effect sizes (f²), and bootstrapping with 5,000 resamples. The overall goodness-of-fit index (GOF = 0.65) indicated a strong model fit. External validity was supported by aligning the results with spatial data and urban development reports of Dubai, including Expo 2020. Results and Discussion: The results of the structural equation modeling indicate that the research model demonstrates strong fit and explanatory power, with an overall goodness-of-fit value of GOF = 0.65. The measurement model shows adequate quality, as all constructs report AVE values above 0.50 and both composite reliability and Cronbach’s alpha exceed 0.70. In the structural model, the coefficients of determination are R² = 0.67 for environmental sustainability, R² = 0.59 for urban morphology, and R² = 0.54 for socio-economic outcomes. Path coefficients reveal that metaverse application has a direct and significant effect on environmental sustainability (β = 0.42), which is further strengthened through urban morphological change (β = 0.35). Socio-economic outcomes show positive but mainly indirect effects, emerging after morphological adjustments are implemented. Conclusion: This study concludes that the metaverse represents an effective and reliable framework for urban planning and design in Dubai, particularly when applied to the reconfiguration of urban morphology. The findings demonstrate that environmental sustainability is achieved mainly through measurable spatial and morphological transformations rather than through social or economic factors alone. By enabling scenario-based simulations and data-driven evaluation of urban form, the metaverse reduces planning risks and supports informed decision-making. Consequently, integrating metaverse-based tools into urban policy can provide a strategic pathway for sustainable urban development, with urban morphology serving as the core lever for long-term environmental improvement. مقدمه: هدف این پژوهش بررسی کارکرد متاورس در شبیه‌سازی سناریوهای بحران و ارزیابی نقش آن در بهبود تصمیم‌گیری شهری، با تمرکز بر پیامدهای آن برای ریخت‌شناسی شهری و پایداری محیطی در شهر دبی است. دبی به‌دلیل رشد سریع شهری، اجرای پروژه‌های بزرگ‌مقیاس و سرمایه‌گذاری گسترده در فناوری‌های نوین، یکی از پیشرفته‌ترین شهرهای جهان در مسیر هوشمندسازی به شمار می‌رود و می‌تواند به‌عنوان الگویی مناسب برای به‌کارگیری متاورس در مدیریت بحران مطرح شود. این شهر با انواع بحران‌ها از جمله بحران‌های زیست‌محیطی، محدودیت منابع طبیعی و چالش‌های حمل‌ونقل مواجه است؛ بحران‌هایی که اغلب به‌صورت ناگهانی رخ می‌دهند و مستلزم تصمیم‌گیری سریع، دقیق و مبتنی بر داده هستند. در چنین شرایطی، متاورس به‌عنوان یک محیط دیجیتال تعاملی و سه‌بعدی، این امکان را فراهم می‌کند که سناریوهای مختلف بحران پیش از وقوع واقعی شبیه‌سازی شوند و پیامدهای تصمیمات مدیریتی در محیطی امن و کنترل‌شده مورد ارزیابی قرار گیرند. استفاده از این فناوری می‌تواند توان پیش‌بینی، تحلیل و واکنش مدیران شهری را در شرایط بحرانی افزایش دهد و ریسک تصمیم‌گیری را کاهش دهد. این پژوهش با هدف تحلیل کاربرد متاورس در بهبود تصمیم‌گیری‌های شهری در زمان بحران، فرصت‌ها و چالش‌های پیاده‌سازی آن در دبی را بررسی می‌کند. مواد و روش‌ها: پژوهش حاضر کمّی و تبیینی–کاربردی است و چارچوب روش‌شناختی آن بر آزمون روابط علّی میان سازه‌های نظری با استفاده از مدل‌سازی معادلات ساختاری استوار است. برای عملیاتی‌سازی متغیرهای ریخت‌شناختی، از سناریونویسی و شبیه‌سازی مبتنی بر متاورس بهره گرفته‌شد. جامعه آماری شامل خبرگان برنامه‌ریزی و طراحی شهری، مدیران و کارشناسان فنی فعال در شهرداری دبی، دفتر دبی هوشمند و نهادهای مرتبط با پروژه‌های توسعه شهری، دوقلوی دیجیتال و متاورس بود. نمونه‌گیری به‌صورت تصادفی طبقه‌ای متناسب با سهم هر سازمان انجام شد. حجم نمونه با استفاده از فرمول کوهن و با سطح معناداری ۰٫۰۵ و توان آماری ۰٫۸۰ محاسبه گردید که حداقل ۲۲۰ نفر به‌دست آمد و در نهایت ۲۵۰ پرسشنامه معتبر تحلیل شد. ابزار گردآوری داده‌ها پرسشنامه‌ای محقق‌ساخته شامل ۳۰ گویه در چهار سازه اصلی بود. تحلیل داده‌ها با نرم‌افزار SmartPLS نسخه چهار انجام شد و مدل اندازه‌گیری و سپس مدل ساختاری با استفاده از ضرایب مسیر، R²، Q²، f² و بوت‌استرپینگ با ۵۰۰۰ بازنمونه ارزیابی گردید. برای تقویت روایی بیرونی، نتایج با داده‌های مکانی و گزارش‌های توسعه شهری دبی از جمله پروژه اکسپو ۲۰۲۰ تطبیق داده‌شد. نتایج و بحث: نتایج مدل‌سازی معادلات ساختاری نشان داد که مدل پژوهش از برازش و قدرت تبیینی بالایی برخوردار است؛ به‌طوری‌که مقدار شاخص برازش کلی GOF برابر ۰٫۶۵ به‌دست آمد. نتایج مدل اندازه‌گیری نشان داد مقادیر AVE بیش از ۰٫۵ و پایایی ترکیبی و آلفای کرونباخ برای همه سازه‌ها بیش از ۰٫۷ است. در مدل ساختاری، مقدار R² پایداری محیطی ۰٫۶۷، ریخت‌شناسی شهری ۰٫۵۹ و پیامدهای اجتماعی–اقتصادی ۰٫۵۴ برآورد شد. ضرایب مسیر نشان داد کاربرد متاورس اثر مستقیم و معناداری بر پایداری محیطی با ضریب ۰٫۴۲ دارد و از طریق تغییرات ریخت‌شناسی شهری با ضریب ۰٫۳۵ این اثر تقویت می‌شود. پیامدهای اجتماعی–اقتصادی نقش مثبت اما غیرمستقیم ایفا می‌کنند و پس از اصلاحات کالبدی ظاهر می‌شوند. نتیجه‌گیری: این پژوهش به این نتیجه می‌رسد که متاورس چارچوبی کارآمد و قابل اتکا برای برنامه‌ریزی و طراحی شهری در دبی فراهم می‌آورد، به‌ویژه زمانی که در بازپیکربندی ریخت‌شناسی شهری به‌کار گرفته شود. یافته‌ها نشان می‌دهد که تحقق پایداری محیطی بیش از آنکه صرفاً متکی بر عوامل اجتماعی یا اقتصادی باشد، عمدتاً از طریق دگرگونی‌های ریخت‌شناختی قابل اندازه‌گیری حاصل می‌شود. متاورس با امکان‌پذیر ساختن شبیه‌سازی‌های سناریومحور و ارزیابی داده‌محور فرم شهری، ریسک‌های برنامه‌ریزی را کاهش داده و از تصمیم‌گیری آگاهانه پشتیبانی می‌کند. بر این اساس، ادغام ابزارهای مبتنی بر متاورس در سیاست‌های شهری می‌تواند مسیر راهبردی مؤثری برای توسعه پایدار شهری فراهم سازد. مسیری که در آن ریخت‌شناسی شهری به‌عنوان اهرم اصلی بهبود بلندمدت محیطی ایفای نقش می‌کند.

https://egsdejournal.sbu.ac.ir/article_106970_77d8d82dadf46681086f15ed2ce5ab08.pdf

دانشگاه شهید بهشتی فصلنامه علمی توسعه پایدار محیط جغرافیایی 2476-5805 8 16 2026 03 21 Investigating the Impact of Environmental Pollution on Urban Health with an Emphasis on Social Justice (Case study: Neighborhoods of Rasht City) بررسی تاثیر آلودگی‌های محیط زیستی بر سلامت شهری با تاکید بر عدالت اجتماعی (مطالعه موردی: محلات شهر رشت) 36 51 104045 10.48308/sdge.2023.232513.1138 FA میلاد بابایی الیاسی گروه شهرسازی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه گیلان، رشت، ایران 0000-0002-7499-0743 علی اکبر سالاری پور گروه شهرسازی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه گیلان، رشت، ایران Journal Article 2023 07 30 Introduction: The ever-increasing growth of the urban population in recent decades has caused damage to human communities and the human environment. So the lack of attention to this issue in the near future will cause irreparable financial, human, and environmental damage to the geographical environment of human life, In this regard, given the importance and necessity of the issue of environmental justice in urban health and the existence of widespread inadequacies and inconsistencies in this area, the purpose of this article is to: investigate the impact of environmental pollution on urban health with an emphasis on social justice in the neighborhoods of Siah Astalakh, Rudbartan, Fakhb, and Shahrak‑e Kompost in Rasht (2022). Materials and Methods: This research is considered an applied research in terms of its purpose and a descriptive-analytical research in terms of its nature and method. Data collection was carried out through a questionnaire with 10 main indicators and 51 items extracted through a review of valid research documents and field observations. For this purpose, in order to ensure the validity of the questionnaire and the selected indicators and items, these questions were provided to seven professors and researchers of urban planning and urban geography, and after applying their opinions, the questionnaire was finally revised and approved. Accordingly of air pollution, noise, water and soil, visual, vegetation, environmental behavior, environmental health, physical environment - services, urban health system and justice that are involved in the formation of environmental pollution in the neighborhoods of Rasht were identified and used to achieve the research goal. The statistical population consisted of citizens over 15 years of age living in the selected neighborhoods of Rasht, which, according to the latest general population and housing census of 2016, had a population of over 50,000 people. Therefore, the statistical sample size was determined using the Cochran formula as 381 people with a confidence coefficient of 0.95. However, due to better reliability and randomization of the questionnaire size, 400 samples were considered, so that 100 questionnaires were distributed in each neighborhood. SPSS, Smart PLS software, structural equation modeling (SEM) and the Friedman test were used to analyze the findings from the field studies. Results and Discussion: The findings of the research showed that there are very strong and positive relationships between the factors of environmental pollution and justice in urban health. So that the path coefficient obtained with 0.691 indicates that the hypothesis is confirmed, therefore environmental pollution has a significant effect on justice in urban health and this effect is of high intensity. Among the four neighborhoods studied, the order of pollution levels is: Rudbartan, Siah Astalakh, Fakhb, and finally Shahrak Kompost. The Shahrak-e compost neighborhood has a higher level of pollution due to its ranking in the last place. Conclusion: Based on the results of the Friedman test it was found that among the four investigated neighborhoods, the highest level of dissatisfaction with environmental pollution and urban health belongs to the Shahrak Compost neighborhood (with an average of 1.94), followed by neighborhoods Fakhb (with an average of 2.19), Siah Astalakh (with an average of 2.77) and lastly Rudbartan neighborhood (with an average of 3.60) is located. مقدمه: رشد روزافزون جمعیت شهری در دهه‌های اخیر، خساراتی به اجتماعات انسانی و محیط زیست انسان وارد کرده است؛ به طوری که عدم توجه کافی و رسیدگی به این موضوع در آینده‌ای کوتاه خسارات مالی، انسانی و زیست محیطی جبران ناپذیری را به محیط جغرافیایی زیست انسان وارد می‌سازد. در این راستا با توجه به اهمیت و ضرورت مبحث عدالت ‌محیط زیستی در سلامت شهری و وجود نارسایی‌ها و ناسازگاری‌های گسترده در این حوزه هدف از نگارش مقاله حاضر، بررسی تاثیر آلودگی‌های محیط زیستی بر سلامت شهری با تاکید بر عدالت اجتماعی در سطح محلات سیاه اسطلخ، رودبارتان، فخب و شهرک کمپوست شهر رشت است که در سال ۱۴۰۱ انجام گرفته است. مواد و روش‌ها: این پژوهش از نظر هدف جزء تحقیقات کاربردی و از نظر ماهیت و روش جزء پژوهش‌های توصیفی - تحلیلی به حساب می‌آید. گردآوری داده‌ها از طریق پرسشنامه‌ای با ۱۰ شاخص اصلی و ۵۱ گویه از طریق مرور اسناد معتبر پژوهشی و برداشت‌های میدانی استخراج شده است. بدین منظور جهت مطمئن شدن از روایی پرسش‌نامه و همچنین شاخص‌ها و گویه‌های انتخاب شده، این سوالات در اختیار ۷ نفر از اساتید و پژوهشگران شهرسازی و جغرافیای شهری قرار گرفت و پس از اعمال نظرات آن‌ها، در نهایت پرسش‌نامه اصلاح و تایید شد. به طوری که شاخص‌های آلودگی هوا، صوتی، آب و خاک، بصری، پوشش گیاهی، رفتار زیست محیطی، بهداشت محیط، محیط کالبدی - خدماتی، نظام سلامت شهری و عدالت که در شکل گیری آلودگی‌های محیط زیستی محلات شهر رشت دخیل هستند شناسایی و جهت رسیدن به هدف پژوهش به کار گرفته شد. جامعه آماری پژوهش، شهروندان بالای ۱۵ سال ساکن در محلات مورود مطالعه و منتخب شهر رشت هستند که بر اساس آخرین سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۹۵، بالغ بر ۵۰۰۰۰ نفر جمعیت داشته است لذا حجم نمونه آماری با استفاده از فرمول کوکران ۳۸۱ نفر با ضریب اطمینان ۹۵/۰ تعیین گردید. اما به دلیل پایایی بهتر و رند شدن حجم پرسش‌نامه تعداد 400 نمونه، به گونه‌ای که هر محله تعداد 100 پرسش‌نامه، مورد پرسش قرار بگیرد در نظر گرفته شد. برای تجزیه و تحلیل یافته‌های حاصل از مطالعات میدانی نیز از نرم افزارهای SPSS ، Smart PLS و آزمون‌های‌ آماری معادلات ساختاری و فریدمن، استفاده شده است. نتایج و بحث: یافته‌های تحقیق نشان داد میان عوامل آلودگی محیط زیستی و عدالت در سلامت شهری رابطه‌ای بسیار قوی و مثبت وجود دارد. به‌طوری‌که ضریب مسیر به‌دست آمده آن با ۶۹۱/۰، بیان می‌دارد که فرضیه تحقیق مورد تائید می‌باشد ازاین‌رو آلودگی محیط زیستی بر روی سلامت شهری تاثیر معناداری داشته و این تاثیر شدت بالای دارد. در میان چهار محله مورد مطالعه از نظر میران آلودگی ترتیب محلات عبارت‌اند از: رودبارتان، سیاه اسطلخ، فخب و در نهایت شهرک کمپوست. به این صورت که محله شهرک کمپوست به دلیل قرار گیری در رتبه آخر از میزان آلودگی بیشتری برخوردار است. نتیجه‌گیری: در نهایت با استفاده از آزمون فریدمن مشخص شد از میان چهار محله مورد بررسی، بیشترین میزان نارضایتی از آلودگی محیط زیستی و سلامت شهری متعلق به محله شهرک کمپوست (با میانگین ۹۴/۱) است و پس از آن نیز به ترتیب محلات فخب (با میانگین ۱۹/۲)، سیاه اسطلخ (با میانگین ۷۷/۲) و در نهایت محله رودبارتان (با میانگین ۶۰/۳) قرار دارند.

https://egsdejournal.sbu.ac.ir/article_104045_751aba6c2e6c52a659661171026ceef3.pdf

دانشگاه شهید بهشتی فصلنامه علمی توسعه پایدار محیط جغرافیایی 2476-5805 8 16 2026 03 21 The role of the divergence of the Bam Special Economic Zone in the development of East Kerman. نقش واگرایی منطقه ویژه اقتصادی بم در توسعه شرق کرمان 52 71 106859 10.48308/sdge.2026.243343.1294 FA محمد رضا ابولی گروه جغرافیای انسانی و برنامه‌ریزی، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران، ایران 0009-0001-3876-7034 ذبیح اله چهارراهی گروه جغرافیای انسانی و برنامه‌ریزی، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران، ایران 0000-0001-5717-8801 علی حسینی گروه جغرافیای انسانی و برنامه‌ریزی، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران، ایران 0000-0002-3942-2222 Journal Article 2026 01 29 Introduction: Special Economic Zones (SEZs) have increasingly become strategic instruments for attracting investment and stimulating regional economic growth. However, their developmental outcomes often include uneven spatial effects and varying degrees of spillovers in surrounding areas. In this context, the present study aims to examine the spatial–economic consequences of the Arg-e Jadid SEZ, drawing on the theoretical foundations of regional spillover effects and spatial growth theories. The study specifically seeks to identify which spatial and economic variables in the surrounding areas are most influenced by SEZ development and how these changes shape patterns of regional disparity. Materials and Methods: The research adopts a quantitative approach using spatial and economic data covering the period 1385–1404 (2006–2025). Data were gathered from national statistical agencies, geographic information sources, and regional development reports. A combination of spatial and statistical indicators—including population growth rate, land prices, changes in industrial land use, Landsat satellite imagery, and the Regional Disparity Index (RDI)—was employed to measure the extent and distribution of SEZ-induced transformations across neighboring urban areas. Results and Discussion: The analysis shows that the establishment of the Arg-e Jadid SEZ has substantially affected the economic and physical dynamics of surrounding regions. These effects include population growth, expansion of infrastructure, and increased capital investment in nearby cities. Nevertheless, the distribution of these impacts has been spatially uneven, with growth concentrated in areas adjacent to the SEZ and weaker spillover effects in more distant regions, resulting in pronounced spatial inequality. Land-use assessments reveal significant expansion of built-up areas and a concurrent reduction in agricultural land, indicating the environmental pressures associated with industrial development. Furthermore, RDI results indicate that spatial disparities are most pronounced in Bam and Barvat, followed by Narmashir, with the intensity of disparity gradually diminishing with distance from the SEZ. Conclusion: Overall, the findings highlight that while the Arg-e Jadid SEZ has contributed to accelerated economic and physical development in its surrounding areas, its impacts have been unevenly distributed, producing notable spatial disparities. The observed patterns of built-up expansion and agricultural land decline underscore the need for more balanced and environmentally conscious regional planning to mitigate the unequal effects of SEZ-driven growth مقدمه: مناطق ویژه اقتصادی به عنوان یکی از ابزارهای کلیدی برای جذب سرمایه‌گذاری و تسریع رشد اقتصادی، در سال‌های اخیر مورد توجه کشورها قرار گرفته است. این پژوهش با هدف ارزیابی اثرات فضایی-اقتصادی توسعه منطقه ویژه اقتصادی ارگ جدید بم بر مناطق پیرامونی آن، و با تکیه بر نظریه‌های اثرات سرریز منطقه‌ای و رشد فضایی، به تحلیل این اثرات پرداخته است. مواد و روش‌ها: این تحقیق از روش کمی استفاده کرده و بر داده‌های آماری دوره زمانی ۱۳۸۵ تا ۱۴۰۴ (شمسی) تکیه دارد. داده‌ها از سازمان‌های آماری، نقشه‌های جغرافیایی و گزارش‌های توسعه منطقه‌ای جمع‌آوری شده‌اند. برای تحلیل، از شاخص‌های مختلف فضایی و آماری نظیر نرخ رشد جمعیت، قیمت زمین، کاربری زمین‌های صنعتی، تصاویر ماهواره‌ای لندست و شاخص واگرایی توسعه (RDI) استفاده شده است. نتایج و بحث: نتایج نشان می‌دهد که توسعه منطقه ویژه اقتصادی ارگ جدید بم اثرات قابل توجهی بر توسعه اقتصادی و کالبدی مناطق اطراف داشته است؛ این اثرات شامل رشد جمعیت، توسعه زیرساخت‌ها و افزایش سرمایه‌گذاری در شهرهای نزدیک می‌شود. با این حال، توسعه به صورت نامتوازن توزیع شده و منجر به تمرکز رشد در مناطق نزدیک و تشدید نابرابری‌های فضایی در نواحی دورتر گردیده است. به ویژه، تغییر کاربری اراضی به سمت افزایش مناطق ساخته‌شده و کاهش مساحت اراضی کشاورزی، بیانگر تأثیرات منفی توسعه صنعتی بر محیط زیست است. تحلیل شاخص RDI اثبات می‌کند که بیشترین اثر واگرایی توسعه ناشی از منطقه ویژه، بر شهرهای بم و بروات و سپس شهرستان نرماشیر متمرکز بوده و با افزایش فاصله از منطقه ویژه، این واگرایی به تدریج کاهش می‌یابد. نتیجه‌گیری: یافته‌های این تحقیق بر اثرات فضایی-اقتصادی قابل توجه اما نامتوازن توسعه مناطق ویژه اقتصادی تأکید دارد. در حالی که این مناطق می‌توانند محرک رشد منطقه‌ای و سرمایه‌گذاری باشند، برنامه‌ریزی دقیق و مداخلات سیاستی برای کاهش نابرابری‌های فضایی و پیامدهای منفی زیست‌محیطی ضروری است. رسیدگی به واگرایی توسعه مشاهده‌شده و ترویج رشد متعادل‌تر در مناطق وسیع‌تر، برای به حداکثر رساندن منافع مناطق ویژه اقتصادی و دستیابی به توسعه منطقه‌ای پایدار، حائز اهمیت است.

https://egsdejournal.sbu.ac.ir/article_106859_5da43ad478b697fbb559f1a2a8133b95.pdf

دانشگاه شهید بهشتی فصلنامه علمی توسعه پایدار محیط جغرافیایی 2476-5805 8 16 2026 03 21 A Meta-Analysis of Affordable Housing Provision Studies for Low-Income Households in Iran فراتحلیل مطالعات تأمین مسکن گروه های کم درآمد ایران 72 87 106841 10.48308/sdge.2026.242976.1288 FA سجاد جوکار گروه جغرافیای انسانی و آمایش، دانشکده علوم زمین، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران. 0000-0001-8770-8615 لطفعلی کوزه گر کالجی گروه جغرافیای انسانی و آمایش، دانشکده علوم زمین، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران. 0000-0001-5615-8008 Journal Article 2025 12 27 Introduction: Housing represents a fundamental human necessity and a pillar of sustainable development. Rapid urbanization and population growth have increased the number of households, thereby escalating the demand for urban housing. Currently, housing provision is increasingly shaped by market forces rather than strategic planning, leading to adverse outcomes like land shortages, urban sprawl, and sectoral imbalances. Given that urban growth patterns significantly impact human health and environmental resources, providing housing—particularly for low-income populations—is a primary governmental concern. In post-revolutionary Iran, various policies aimed to address these shortages. A notable initiative was the “Mehr Housing Project” during the ninth and tenth administrations. However, implementation failures and unfulfilled commitments in provinces like East/West Azerbaijan, Khuzestan, and Ardabil undermined its overall effectiveness. In recent years, demographic shifts toward smaller households, economic downturns, and the commodification of housing have reignited the urgency for academic and policy-driven interventions. Materials and Methods: This research employs a meta-analysis to review to conduct a comprehensive review of Iranian housing studies from 2001 to 2024. The statistical population was sourced from major databases including the Comprehensive Humanities Portal, SID, and Noormags. Selection criteria were rigorous, requiring Pearson correlation coefficients, defined sample sizes, and specific research variables. From the initial pool, 30 qualified studies were selected. Data were processed using SPSS22 and CMA2 to determine effect sizes. To ensure statistical integrity, the research employed the Q homogeneity test, funnel plots for publication bias, and Kendall’s Tau. A random-effects model was specifically chosen to account for the inherent heterogeneity across the diverse studies. Results and Discussion: The results show that research on low-income housing in Iran began in 2004 and declined until 2017, a trend that parallels the implementation period of the Mehr Housing Project. However, research surged between 2017 and 2023 due to emerging implementation failures, economic challenges, and demographic shifts toward smaller households. Geographically, 70% of studies were provincial, 20% urban, and 10% national. Methodologically, 50% were practical and 40% descriptive-analytical, primarily using questionnaires and surveys (60%) to gather data from specialists and residents. Statistical analysis via the Q test confirmed study heterogeneity, justifying the random-effects model. With no significant publication bias detected, the average effect size was calculated at 0.59. According to Cohen’s criteria, this represents a moderate yet statistically significant relationship between the studied variables, indicating that while housing policies had an impact, their practical effectiveness remains at a medium level. Conclusion: The meta-analysis demonstrates that governmental policies have deeply influenced both research trends and the lived reality of housing. While programs like "Mehr" intended to support the poor, they were marred by regional imbalances and construction delays. The shift of housing from a social right to an investment commodity has only intensified the crisis. The findings conclude that housing provision in Iran has reached a moderate level of success but remains insufficient. To achieve true spatial and social justice, the government must move away from purely market-driven mechanisms and implement targeted policymaking, integrated spatial planning, and sustainable financial instruments مقدمه: مسکن فراتر از یک سرپناه، از اساسی‌ترین نیازهای بشر و ارکان توسعه پایدار شهری است. رشد شتابان جمعیت شهری تقاضا برای مسکن را به شدت افزایش داده، اما تکیه بیش از حد به سازوکارهای بازار به جای برنامه‌ریزی جامع، پیامدهایی همچون کمبود زمین، پراکنده‌رویی شهری و ناترازی در عرضه و تقاضا را رقم زده است. این وضعیت به‌ویژه برای اقشار کم‌درآمد بحرانی‌تر است. در ایران، سیاست‌های مختلفی پس از انقلاب برای حمایت از این قشر تدوین شد که شاخص‌ترین آن‌ها «طرح مسکن مهر» در دولت‌های نهم و دهم بود. اگرچه این طرح با شعار عدالت در خانه‌دار شدن آغاز شد، اما در مقام اجرا در بسیاری از استان‌ها با چالش‌هایی همچون عدم ایفای تعهدات و کاهش کیفیت روبه‌رو شد. با تحولات سال‌های اخیر، از جمله کوچک شدن بُعد خانوار و تبدیل مسکن به یک کالای سرمایه‌ای تحت تأثیر فشارهای اقتصادی، بازنگری در این سیاست‌ها به اولویت پژوهشگران تبدیل شده است. مواد و روش‌ها: این مطالعه با استفاده از روش فراتحلیل، به بررسی جامع تولیدات علمی ایران در حوزه مسکن کم‌درآمدها بین سال‌های ۱۳۸۰ تا ۱۴۰۳ پرداخته است. جامعه آماری از پایگاه‌های معتبری همچون SID، نورمگز و پرتال جامع علوم انسانی استخراج شد. از میان پژوهش‌های متعدد، ۳۰ مطالعه که دارای معیارهای دقیق آماری (مانند ضریب همبستگی پیرسون و حجم نمونه مشخص) بودند، انتخاب شدند. تحلیل داده‌ها با نرم‌افزارهای SPSS22 و CMA2 انجام گرفت. برای اطمینان از صحت نتایج، آزمون‌های همگنی Q، نمودار قیفی و آزمون تاوکندال جهت بررسی سوگیری انتشار به کار گرفته شدند. در نهایت، مدل اثرات تصادفی برای تجمیع یافته‌ها انتخاب شد تا تفاوت‌های ساختاری میان مطالعات به درستی لحاظ گردد. نتایج و بحث: تحلیل روند زمانی نشان می‌دهد که پژوهش‌های این حوزه پس از یک دوره رکود (۱۳۸۳ تا ۱۳۹۶) که همزمان با اجرای مسکن مهر بود، از سال ۱۳۹۶ مجدداً شتاب گرفته است. این بازگشتِ توجه، ناشی از چالش‌های جدید بازار مسکن و تغییرات ساختاری در خانواده‌های ایرانی است. از نظر توزیع جغرافیایی، ۷۰ درصد مطالعات در سطح استانی متمرکز بوده‌اند. از لحاظ روش‌شناسی، ۵۰ درصد پژوهش‌ها کاربردی و ۴۰ درصد توصیفی-تحلیلی بوده‌اند که عمدتاً از طریق پرسشنامه و پیمایش، نظرات متخصصان و ساکنان را جویا شده‌اند. آزمون Q ناهمگنی مطالعات را تأیید کرد و آزمون‌های سوگیری نشان داد که یافته‌ها فاقد خطای انتشار سیستماتیک هستند. میانگین اندازه اثر استخراج شده ۰.۵۹ برآورد شد که طبق معیار کوهن در سطح متوسط قرار دارد؛ این یعنی روابط شناسایی شده در مطالعات قبلی از نظر علمی معنادار بوده و اهمیت اجرایی متوسطی دارند. نتیجه‌گیری: سیاست‌های دولتی مستقیماً بر وضعیت مسکن و جهت‌گیری پژوهش‌ها اثرگذار بوده‌اند. مسکن مهر علی‌رغم اهداف اولیه، به دلیل ناهماهنگی‌های منطقه‌ای و تأخیر در تحویل، نتوانست به تقاضای واقعی پاسخ کامل دهد. امروزه با توجه به تورم و تبدیل مسکن به ابزار سرمایه‌گذاری، نیاز به مسکن استطاعت‌پذیر بیش از پیش احساس می‌شود. یافته‌ها تأکید می‌کنند که تأمین مسکن در ایران در سطح متوسطی متوقف مانده است. برای خروج از این وضعیت، اصلاح ساختار بازار مسکن، کاهش وابستگی به مکانیزم‌های صرفاً سودمحور، برنامه‌ریزی فضایی منسجم و استفاده از ابزارهای مالی پایدار ضروری است تا عدالت اجتماعی و فضایی در این بخش محقق گردد. یافته‌ها: نتایج نشان داد نخستین پژوهش‌ها در حوزه تأمین مسکن اقشار کم‌درآمد در سال ۱۳۸۳ انجام شده و تا سال ۱۳۹۶ روند نزولی داشته است. این دوره همزمان با دولت‌های نهم و دهم و اجرای طرح مسکن مهر بود. پس از پایان این دولت‌ها و بروز مشکلات و ناتوانی در اجرای تعهدات در برخی استان‌ها، از سال ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۲ روند پژوهش‌ها و مطالعات در این حوزه مجدداً شتاب گرفته است. این افزایش ناشی از تغییرات جمعیتی شامل کاهش بعد خانوار و تمایل خانواده‌ها به ساختارهای دو تا سه‌نفره، مسائل اقتصادی، چالش‌های بازار مسکن و تبدیل مسکن به کالای سرمایه‌ای بوده است. از نظر جغرافیایی، ۷۰ درصد مطالعات در مقیاس استانی، ۲۰ درصد در سطح شهری و ۱۰ درصد در سطح کشوری انجام شده‌اند. در حوزه روش‌شناسی، ۵۰ درصد پژوهش‌ها با رویکرد کاربردی، ۴۰ درصد توصیفی–تحلیلی و ۱۰ درصد کیفی انجام شده‌اند. ابزار گردآوری داده‌ها در ۳۰ درصد پرسشنامه، ۳۰ درصد پیمایش، ۲۰ درصد مصاحبه و ۲۰ درصد تحلیل محتوا بوده است. جامعه آماری در ۵۰ درصد پژوهش‌ها متخصصان حوزه مسکن، در ۴۰ درصد ساکنان شهرهای مورد مطالعه و در ۱۰ درصد متون علمی بوده‌اند. نتایج آزمون همگنی Q با سطح اطمینان ۹۹ درصد، ناهمگنی میان پژوهش‌ها را تأیید کرد و لذا مدل اثرات تصادفی برای ترکیب یافته‌ها مناسب تشخیص داده شد. نمودار قیفی و آزمون تاوکندال نشان دادند که در انتشار پژوهش‌ها سوگیری معناداری وجود ندارد. نتایج رگرسیون خطی نیز مؤید عدم خطای انتشار بود. میانگین اندازه اثر محاسبه‌شده برای تأمین مسکن اقشار کم‌درآمد در ایران برابر با ۰.۵۹ گزارش شد که در محدوده اطمینان آماری قرار دارد و بر اساس معیار کوهن، در سطح متوسط ارزیابی می‌شود. این مقدار نشان می‌دهد که رابطه میان متغیرهای بررسی‌شده در مطالعات قبلی از نظر آماری معنادار و از نظر علمی دارای اهمیت متوسط است. بر اساس نتایج فراتحلیل، سیاست‌های دولت‌ها در زمینه تأمین مسکن اقشار کم‌درآمد تأثیر قابل‌توجهی بر روند پژوهش‌ها و وضعیت مسکن داشته است.طرح‌هایی مانند مسکن مهر در ابتدا با هدف حمایت از گروه‌های کم‌درآمد طراحی شدند، اما در اجرا با مشکلاتی همچون ناهماهنگی منطقه‌ای، کمبود زمین، تأخیر در تحویل واحدها و ناتوانی در پاسخگویی به تقاضای واقعی مواجه شدند. پس از این دوره، افزایش تعداد خانوارهای کوچک، رکود اقتصادی، و تبدیل مسکن به کالایی سرمایه‌ای موجب تشدید نیاز به مسکن قابل استطاعت گردید. در مجموع، نتایج پژوهش تأکید می‌کند که بدون اصلاح ساختار بازار مسکن و کاهش وابستگی آن به مکانیزم‌های صرفاً بازارمحور، تحقق عدالت فضایی و اجتماعی در حوزه مسکن امکان‌پذیر نخواهد بود.

https://egsdejournal.sbu.ac.ir/article_106841_b92d510e1e852b5ec57d5e5f0c39c3e7.pdf

دانشگاه شهید بهشتی فصلنامه علمی توسعه پایدار محیط جغرافیایی 2476-5805 8 16 2026 03 21 Identifying Components Effective on Happy City based on Citizens’ Perceived Happiness (Case study: Minoodar Neighborhood, Qazvin) شناسایی مؤلفه‌های مؤثر بر شهرشاد بر مبنای شادی ادراک‌شده شهروندان (مطالعه موردی: محله مینودر قزوین) 88 105 106737 10.48308/sdge.2026.240563.1268 FA فریبا ملکی دانشکده معماری و شهرسازی، گروه شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران زینب عادلی دانشکده معماری و شهرسازی، گروه شهرسازی، دانشگاه بین المللی امام خمینی(ره)، قزوین، ایران ملیحه باباخانی دانشکده معماری و شهرسازی، گروه شهرسازی، دانشگاه بین المللی امام خمینی(ره)، قزوین، ایران 0000-0002-0585-7447 سحر خلج دانشکده معماری و شهرسازی، گروه شهرسازی، دانشگاه بین المللی امام خمینی(ره)، قزوین، ایران Journal Article 2025 07 04 Introduction: Happiness is increasingly recognized as a key dimension of urban quality of life; however, its translation from policy discourse into practical implementation remains unclear. The decline in social capital and satisfaction indices in Iranian cities suggests that relying solely on the “Happy City” model at the planning level -without assessing citizen perceptions- is insufficient for enhancing quality of life. Therefore, the present study was conducted with the objective of identifying and measuring the effective components of achieving a Happy City in the Minoodar neighborhood of Qazvin. The necessity of this research stems from the lack of indigenous, data-driven models to measure this link. Materials and Methods: The research is applied in its objective and descriptive–analytical in nature, adopting a correlational and causal approach. The analysis was performed using Structural Equation Modeling (SEM) in SmartPLS. To determine the total sample size, the Cochran formula was initially used, yielding a sample size of 324. Subsequently, to enhance the precision and reliability of the research, the sample size was increased to 383 participants. Data were collected using a researcher-made 51-item questionnaire based on 11 “Happy City” criteria, extracted from theoretical foundations, employing a random cluster sampling method. In this method, the Minoodar neighborhood was first divided into various clusters based on its city blocks, and then samples were randomly selected from each block to complete the questionnaire, proportionally weighted according to each block’s population ratio to the neighborhood’s total population. This method is particularly suitable when complete and accurate information about all members of the population is unavailable, as it facilitates the collection of representative data from all parts of the community. Subsequently, path analysis was performed between the latent and observed variables in the conceptual model, with the reliability and validity of the data confirmed through Cronbach’s Alpha, Composite Reliability, and Average Variance Extracted (AVE). Results and Discussion: The findings indicate that the Security component played a key and pivotal role in neighborhood happiness. This component exerted its influence both directly (coefficient of 0.618) and indirectly through channels such as social interactions (coefficient of 0.02). Furthermore, the The Climatic Comfort component had a significant direct effect on happiness and quality of life directly, with a coefficient of 0.281, suggesting that favorable environmental conditions, access to green space, and appropriate activity density can enhance general well-being and satisfaction with urban life. The Safety component also had a direct effect on neighborhood happiness with a coefficient of 0.149, and the Hygiene component showed a negative effect with a coefficient of -0.255 on residents’ perception of neighborhood happiness. In contrast, components such as Spatial Justice, Visual Attractiveness, and Social Interactions, despite their theoretical importance, did not have a direct impact in the study area. Conclusion: The results demonstrate that citizens’ perception of security is closely linked to their economic and livelihood conditions, and ensuring livelihood can lead to the formation of a sense of security and subsequently, urban happiness. This pattern shows that in the specific context of the Minoodar neighborhood, the model places the greatest emphasis on fundamental variables, namely Livelihood, Security, and Climatic Comfort. In other words, the components directly tied to people’s basic satisfaction are prerequisites for achieving a Happy City. Accordingly, attaining a Happy City at the neighborhood scale necessitates prioritizing security, livelihood, and climatic comfort before implementing symbolic interventions, followed by focusing on completing supporting infrastructure and socio-physical dimensions. مقدمه: شادی در شهرها به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های بنیادین کیفیت زندگی در سیاست‌گذاری معاصر شهری مطرح است، اما ترجمه آن از سطح گفتمان به سطح اجرا، هنوز با ابهام روبه‌روست. کاهش سرمایه‌های اجتماعی و افت شاخص‌های رضایت در شهرهای ایران نشان می‌دهد که صرف اتکا به الگوی «شهر شاد» در سطح برنامه‌ریزی، بدون سنجش ادراک شهروندان، برای ارتقای کیفیت زندگی کافی نیست. بدین ترتیب پژوهش حاضر با هدف، شناسایی و سنجش مؤلفه‌های مؤثر بر تحقق شهر شاد در محله مینودر قزوین انجام شد و ضرورت آن از نبود مدل‌های بومی مبتنی بر داده برای سنجش این پیوند ناشی می‌شود. مواد و روش‌ها: پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر ماهیت توصیفی–تحلیلی با رویکرد همبستگی و علّی است و با مدل‌سازی معادلات ساختاری (SEM) در نرم‌افزار SmartPLS اجرا شد. جهت تعیین حجم نمونه کلی، ابتدا از فرمول کوکران استفاده شد که طبق آن تعداد نمونه ۳۲۴ نفر تعیین گردید. سپس، جهت ارتقای دقت و پایایی پژوهش، تعداد نمونه به ۳۸۳ نفر افزایش یافت. بدین ترتیب، داده‌ها به‌وسیله پرسشنامه محقق‌ساخته 51 گویه‌ای بر پایه 11معیار شهر شاد، مستخرج از مبانی نظری، با استفاده از روش نمونه‌گیری خوشه‌ای(Cluster Sampling) بصورت تصادفی گردآوری شد. در این روش ابتدا محله مینودر به خوشه‌های مختلف براساس بلوک‌های آن تقسیم شد و سپس از هر بلوک به‌صورت تصادفی نمونه‌هایی برای تکمیل پرسشنامه باتوجه به نسبت جمعیتی هربلوک بر جمعیت محله، انتخاب شدند. این روش به‌ویژه زمانی که اطلاعات دقیق و کامل از تمام افراد جامعه در دسترس نباشد، مناسب است و امکان جمع‌آوری داده‌ها به‌طور نماینده از تمام بخش‌های جامعه را فراهم نموده است. در ادامه تحلیل مسیر بین متغیرهای پنهان و مشاهده‌پذیر در الگوی مفهومی انجام گرفت که پایایی و روایی داده‌ها، از طریق آلفای کرونباخ، پایایی ترکیبی و AVE تأیید شد. نتایج و بحث: یافته ها حاکی از آن است که مؤلفه امنیت نقش کلیدی و محوری در شادی محله ایفا کرده است. این مؤلفه هم به‌صورت مستقیم با ضریب 0.618 و هم از مسیرهای غیرمستقیم همچون تعاملات اجتماعی و وضعیت معیشتی با ضریب 0.02، اثر خود را بروز داده است. مولفه آسایش اقلیمی نیز با ضریب مستقیم 0.281 بر نشاط و کیفیت زندگی تأثیر معنادار داشته و نشان می‌دهد که شرایط محیطی مطلوب، دسترسی به فضای سبز و تراکم مناسب فعالیت‌ها نیز می‌تواند احساس خوشایندی و رضایت عمومی از زندگی شهری را ارتقاء بخشد. همچنین مؤلفه ایمنی با ضریب 0.149 و مولفه بهداشت با ضریب 0.255- بر شادی محله از دید ساکنان، تاثیرگذار بوده است. این در حالی است که مؤلفه‌هایی چون عدالت فضایی، جذابیت بصری و تعاملات اجتماعی علی‌رغم اهمیت نظری، در زمینه‌ مورد مطالعه تأثیر مستقیمی نداشتند. نتیجه‌گیری: نتایج نشان می دهد که درک شهروندان از امنیت در پیوندی تنگاتنگ با شرایط اقتصادی و معیشتی آن‌ها شکل می‌گیرد و تأمین معیشت می‌تواند به شکل‌گیری احساس امنیت و به تبع آن، نشاط شهری منجر شود. چنین الگویی نشان می‌دهد که در بافت خاص محله مینودر، بیشترین تأکید را بر متغیرهای بنیادین، نظیر معیشت، امنیت و آسایش اقلیمی دارد. به عبارتی مؤلفه‌هایی که مستقیماً به رضایت‌مندی پایه‌ای مردم گره خورده‌اند، پیش‌نیاز اصلی شکل‌گیری شهر شاد محسوب می‌شوند. بر این اساس، دستیابی به شهر شاد در مقیاس محله‌ای مستلزم اولویت‌دادن به امنیت، معیشت و آسایش اقلیمی پیش از مداخلات نمادین و سپس تمرکز بر تکمیل زیرساخت‌های حمایتی و ابعاد اجتماعی–کالبدی خواهد بود.

https://egsdejournal.sbu.ac.ir/article_106737_0f9a56da605433ec32526b61cc286791.pdf

دانشگاه شهید بهشتی فصلنامه علمی توسعه پایدار محیط جغرافیایی 2476-5805 8 16 2026 03 21 Qualitative Assessment of the Vulnerability of Buildings in Roshdiyeh Town of Tabriz in Terms of Resilience During Earthquakes ارزیابی کیفی آسیب‌پذیری ساختمان‌های شهرک رشدیه تبریز به لحاظ تاب‌آوری در زمان زلزله 106 122 106679 10.48308/sdge.2025.238051.1227 FA امیر بخشی زاده گروه شهرسازی، واحد اهواز، دانشگاه آزاد اسلامی، اهواز، ایران اکبر عبدالله زاده طرف گروه معماری و شهرسازی، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران. 0000-0002-1078-2961 نورمحمد منجزی گروه شهرسازی، دانشگاه صنعتی جندی شاپور دزفول، دزفول، ایران Journal Article 2024 12 23 Introduction: Tabriz, as one of the major metropolises in Iran with a long history of destructive earthquakes, is a prominent example of cities prone to seismic hazards due to its location on active fault lines. This city, particularly in its northern and eastern areas, lies on the North Tabriz Fault. At the same time, rapid urban growth, high population density, and unsustainable developmenthave exacerbated challenges related to earthquake risk management. One of the key areas in Tabriz with high seismic importance is the Roshdiyeh neighborhood. As a developed area with diverse urban structures, Roshdiyeh features a mix of concrete, steel, and masonry buildings. However, a significant portion of these structures, especially masonry buildings, have not been adequately retrofitted, significantly increasing the seismic vulnerability of the region. This study's problem statement is based on the premise that many buildings in Roshdiyeh are highly vulnerable to moderate to severe earthquakes due to their location on the Tabriz fault. This vulnerability threatens the safety and lives of residents and could lead to socio-economic collapse and widespread urban disruptions. The lack of accurate and documented data on the vulnerability of buildings in the region adds further challenges for urban managers and planners in developing risk reduction and retrofitting policies. Materials and Methods: This study employed an analytical-descriptive approach using the ARIA method to assess the seismic vulnerability of buildings in the Roshdiyeh neighborhood of Tabriz. The area was selected as the case study due to its location on the North Tabriz Fault and the diversity of its constructions. Data were collected through field observations, structural assessments, and completion of standard ARIA checklists. Variables such as soil type, structural system, building height, and plan irregularities were analyzed based on earthquake intensities of 7, 8, and 9 on the Mercalli scale, and a damage index (LR) was calculated for each building. Data analysis using statistical tools and GIS provided seismic vulnerability zoning maps for various earthquake intensities. The results indicate that masonry buildings without reinforcements showed the highest vulnerability, while concrete buildings with shear walls exhibited the least damage. Expert opinions from earthquake and structural engineering specialists validated the findings. This comprehensive study serves as a tool to identify seismic vulnerabilities and proposes solutions such as retrofitting buildings, adhering to construction standards, and planning for emergency response. It represents a significant step toward reducing earthquake risks and enhancing urban safety in Roshdiyeh, Tabriz. Results and Discussion: The study found that masonry buildings without reinforcements exhibit the highest seismic vulnerability in Roshdiyeh, and they are likely to undergo total collapse in severe earthquakes (Mercalli 9). Steel buildings without bracing also demonstrated considerable vulnerability due to design flaws. Conversely, concrete buildings with shear walls performed well under seismic forces, showing the lowest vulnerability levels. The analysis revealed that buildings with horizontal and vertical reinforcements, while better than unreinforced masonry structures, remain vulnerable to severe earthquakes and require retrofitting. Steel buildings with bracing showed better performance and lower damage indices. Seismic vulnerability zoning delineated a high concentration of vulnerable buildings in specific areas of Roshdiyeh, especially in older neighborhoods, constituting a substantial threat to life safety and property loss. The findings underscore the need for retrofitting masonry and steel buildings, adhering to seismic standards for new constructions, establishing emergency infrastructure in high-risk zones, and implementing precise planning to mitigate earthquake risks. Conclusion: The study concluded that unreinforced masonry and steel buildings without bracing in Roshdiyeh, Tabriz, have the highest seismic vulnerability and face a high risk of collapse in severe earthquakes. In contrast, concrete buildings with shear walls demonstrated superior seismic performance attributable to their inherent ductility and lateral load-resisting system. The concentration of vulnerable buildings in densely populated areas creates serious challenges for crisis management. Retrofitting existing buildings, enforcing seismic standards, establishing emergency facilities, and urban planning are critical measures to reduce vulnerability. Emphasizing resilient structural design and sustainable development is essential to enhance the region's safety and resilience مقدمه: تبریز، یکی از مهم‌ترین کلان‌شهرهای ایران، با تاریخچه‌ای طولانی از زلزله‌های مخرب، نمونه‌ای برجسته از شهرهایی است که به دلیل قرارگیری بر روی گسل‌های فعال، در معرض خطرات لرزه‌ای قرار دارد. این شهر، به‌ویژه در بخش‌های شمالی و شرقی، بر گسل شمال تبریز واقع شده و در عین حال، به دلیل رشد سریع شهری، تراکم جمعیتی بالا، و توسعه ناپایدار، با چالش‌های متعددی در زمینه مدیریت ریسک زلزله مواجه است. یکی از مناطق کلیدی تبریز که به لحاظ لرزه‌ای بسیار مهم است، شهرک رشدیه است. رشدیه، به‌عنوان یک منطقه توسعه‌یافته با ساختار شهری متنوع، از ترکیبی از ساختمان‌های بتنی، فولادی، و بنایی برخوردار است. اما متأسفانه، بخش قابل‌توجهی از این سازه‌ها، به‌ویژه ساختمان‌های بنایی، فاقد سیستم‌های مقاوم‌سازی مناسب هستند و این موضوع، سطح آسیب‌پذیری لرزه‌ای منطقه را به میزان قابل‌توجهی افزایش داده است. مسأله تحقیق حاضر بر این اساس تعریف می‌شود که بسیاری از ساختمان‌های رشدیه، به دلیل استقرار بر بستر گسل تبریز در صورت وقوع زلزله‌ای با شدت متوسط یا شدید، به‌شدت آسیب‌پذیر هستند. این امر نه‌تنها تهدیدی جدی برای ایمنی و جان ساکنان منطقه است، بلکه می‌تواند به فروپاشی اجتماعی-اقتصادی و اختلالات گسترده شهری منجر شود. نبود اطلاعات دقیق و مستند درباره وضعیت آسیب‌پذیری ساختمان‌های منطقه، چالشی مضاعف برای مدیران شهری و برنامه‌ریزان در تدوین سیاست‌های کاهش ریسک و مقاوم‌سازی ایجاد کرده است. مواد و روش‌ها: این پژوهش با رویکرد تحلیلی-توصیفی و استفاده از روش آریا، به ارزیابی آسیب‌پذیری لرزه‌ای ساختمان‌های منطقه رشدیه تبریز پرداخته است. منطقه رشدیه به دلیل قرارگیری بر روی گسل شمالی تبریز و تنوع در نوع ساخت‌وسازها به‌عنوان نمونه انتخاب شد. داده‌ها از طریق مشاهدات میدانی، بررسی سازه‌ها و تکمیل چک‌لیست‌های استاندارد جمع‌آوری شدند. شاخص‌هایی مانند نوع خاک، سیستم سازه‌ای، ارتفاع ساختمان و نامنظمی پلان با توجه به شدت زلزله‌های ۷، ۸ و ۹ مرکالی تحلیل شده و شاخص خسارت (LR) برای هر ساختمان محاسبه شد. تحلیل داده‌ها با ابزارهای آماری و GIS، نقشه‌های پهنه‌بندی آسیب‌پذیری را برای شدت‌های مختلف زلزله ارائه کرد. برای اعتبارسنجی نتایج، از مشاوره متخصصان زلزله ، مهندسی سازه و مدیران شهری استفاده شد. نتایج و بحث: نتایج این پژوهش نشان داد که ساختمان‌های بنایی بدون کلاف بیشترین آسیب‌پذیری لرزه‌ای را در منطقه رشدیه تبریز دارند و در زلزله‌های شدید (۹ مرکالی) به احتمال زیاد دچار تخریب کامل میشوند. ساختمان‌های فولادی بدون مهاربند نیز به دلیل نقص در طراحی سازه‌ای، آسیب‌پذیری قابل‌توجهی دارند. در مقابل، ساختمان‌های بتنی با دیوار برشی کمترین آسیب‌پذیری را نشان داده و عملکرد مناسبی در برابر نیروهای لرزه‌ای دارند. تحلیل داده‌ها نشان داد که ساختمان‌های با کلاف افقی و قائم، اگرچه وضعیت بهتری نسبت به ساختمان‌های بنایی بدون کلاف دارند، اما همچنان در برابر زلزله‌های شدید آسیب‌پذیر هستند و نیازمند مقاوم‌سازی هسشتند. ساختمان‌های فولادی با مهاربند نیز به دلیل طراحی مناسب‌تر، شاخص خسارت کمتری داشتند.نتایج پهنه‌بندی آسیب‌پذیری لرزه‌ای نشان داد که تراکم بالای ساختمان‌های آسیب‌پذیر در مناطق خاص رشدیه، به‌ویژه در بافت‌های قدیمی، خطرات جدی برای جان و مال ساکنان ایجاد می‌کند. این مطالعه بر لزوم مقاوم‌سازی ساختمان‌های بنایی و فولادی، رعایت استانداردهای لرزه‌ای در ساخت‌وسازهای جدید، ایجاد زیرساخت‌های امدادی در مناطق پرخطر، و برنامه‌ریزی دقیق برای کاهش خطرات زلزله تأکید دارد. نتیجه‌گیری: تمرکز ساختمان‌های آسیب‌پذیر در مناطق پرتراکم، چالش‌های جدی برای مدیریت بحران ایجاد می‌کند. مقاوم‌سازی ساختمان‌های موجود، رعایت استانداردهای لرزه‌ای، ایجاد زیرساخت‌های امدادی و برنامه‌ریزی شهری از جمله راهکارهای کاهش آسیب‌پذیری است. توجه به طراحی سازه‌ای و توسعه پایدار برای افزایش ایمنی و تاب‌آوری منطقه ضروری است. این مطالعه، ابزاری جامع برای شناسایی آسیب‌پذیری‌های لرزه‌ای و ارائه راهکارهایی مانند مقاوم‌سازی ساختمان‌ها، رعایت استانداردهای ساخت‌وساز و برنامه‌ریزی امدادی فراهم کرده و گامی مؤثر در راستای کاهش خطرات زلزله و ارتقای ایمنی شهری در رشدیه تبریز است. روش تحقیق: این پژوهش با رویکرد تحلیلی-توصیفی و استفاده از روش آریا، به ارزیابی آسیب‌پذیری لرزه‌ای ساختمان‌های منطقه رشدیه تبریز پرداخته است. منطقه رشدیه به دلیل قرارگیری بر روی گسل شمالی تبریز و تنوع در نوع ساخت‌وسازها به‌عنوان نمونه انتخاب شد. داده‌ها از طریق مشاهدات میدانی، بررسی سازه‌ها و تکمیل چک‌لیست‌های استاندارد جمع‌آوری شدند. شاخص‌هایی مانند نوع خاک، سیستم سازه‌ای، ارتفاع ساختمان و نامنظمی پلان با توجه به شدت زلزله‌های ۷، ۸ و ۹ مرکالی تحلیل شده و شاخص خسارت (LR) برای هر ساختمان محاسبه شد. تحلیل داده‌ها با ابزارهای آماری و GIS، نقشه‌های پهنه‌بندی آسیب‌پذیری را برای شدت‌های مختلف زلزله ارائه کرد. نتایج نشان داد که ساختمان‌های بنایی بدون کلاف بیشترین آسیب‌پذیری را دارند، در حالی که ساختمان‌های بتنی با دیوار برشی کمترین میزان خسارت را نشان دادند. برای اعتبارسنجی نتایج، از مشاوره متخصصان زلزله و مهندسی سازه استفاده شد. این مطالعه، ابزاری جامع برای شناسایی آسیب‌پذیری‌های لرزه‌ای و ارائه راهکارهایی مانند مقاوم‌سازی ساختمان‌ها، رعایت استانداردهای ساخت‌وساز، و برنامه‌ریزی امدادی فراهم کرده و گامی مؤثر در راستای کاهش خطرات زلزله و ارتقای ایمنی شهری در رشدیه تبریز است. یافته ها: نتایج این پژوهش نشان داد که ساختمان‌های بنایی بدون کلاف بیشترین آسیب‌پذیری لرزه‌ای را در منطقه رشدیه تبریز دارند و در زلزله‌های شدید (۹ مرکالی) به احتمال زیاد دچار تخریب کامل می‌شوند. ساختمان‌های فولادی بدون مهاربند نیز به دلیل نقص در طراحی سازه‌ای، آسیب‌پذیری قابل‌توجهی دارند. در مقابل، ساختمان‌های بتنی با دیوار برشی کمترین آسیب‌پذیری را نشان داده و عملکرد مناسبی در برابر نیروهای لرزه‌ای دارند. تحلیل داده‌ها نشان داد که ساختمان‌های با کلاف افقی و قائم، اگرچه وضعیت بهتری نسبت به ساختمان‌های بنایی بدون کلاف دارند، اما همچنان در برابر زلزله‌های شدید آسیب‌پذیر هستند و نیازمند مقاوم‌سازی‌اند. ساختمان‌های فولادی با مهاربند نیز به دلیل طراحی مناسب‌تر، شاخص خسارت کمتری داشتند.نتایج پهنه‌بندی آسیب‌پذیری لرزه‌ای نشان داد که تراکم بالای ساختمان‌های آسیب‌پذیر در مناطق خاص رشدیه، به‌ویژه در بافت‌های قدیمی، خطرات جدی برای جان و مال ساکنان ایجاد می‌کند. این مطالعه بر لزوم مقاوم‌سازی ساختمان‌های بنایی و فولادی، رعایت استانداردهای لرزه‌ای در ساخت‌وسازهای جدید، ایجاد زیرساخت‌های امدادی در مناطق پرخطر، و برنامه‌ریزی دقیق برای کاهش خطرات زلزله تأکید دارد. نتیجه گیری: نتایج این پژوهش نشان داد که ساختمان‌های بنایی بدون کلاف و فولادی بدون مهاربند در منطقه رشدیه تبریز بیشترین آسیب‌پذیری لرزه‌ای را دارند و در زلزله‌های شدید خطر تخریب کامل آن‌ها بالاست. در مقابل، ساختمان‌های بتنی با دیوار برشی به دلیل طراحی مقاوم، عملکرد مطلوبی نشان دادند. تمرکز ساختمان‌های آسیب‌پذیر در مناطق پرتراکم، چالش‌های جدی برای مدیریت بحران ایجاد می‌کند. مقاوم‌سازی ساختمان‌های موجود، رعایت استانداردهای لرزه‌ای، ایجاد زیرساخت‌های امدادی، و برنامه‌ریزی شهری از جمله راهکارهای کاهش آسیب‌پذیری است. توجه به طراحی سازه‌ای و توسعه پایدار برای افزایش ایمنی و تاب‌آوری منطقه ضروری است.

https://egsdejournal.sbu.ac.ir/article_106679_ad85234517e16dcab2a27ae4f7528218.pdf

دانشگاه شهید بهشتی فصلنامه علمی توسعه پایدار محیط جغرافیایی 2476-5805 8 16 2026 03 21 Studying the impact of Makran coastal development on Iran-India relations بررسی تأثیر توسعه سواحل مکران بر روابط ایران و هند 123 136 106768 10.48308/sdge.2025.241362.1273 FA علیرضا کلانتری گروه علمی جغرافیا، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران 0009-0009-2718-486X حمیدرضا محمدی گروه جغرافیای انسانی و آمایش، دانشگاه شهید بهشتی،تهران،ایران ریباز قربانی نژاد گروه علمی جغرافیا، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران 0000-0001-6832-2557 محمد حسن نامی گروه علمی امنیت ملی،دانشگاه علوم و فنون فارابی، تهران،ایران 0009-0001-7530-4610 Journal Article 2025 09 01 Introduction: The development of the Makran coast, as one of the Islamic Republic of Iran’s national megaprojects, has dimensions that extend far beyond a mere civil and economic plan, evolving into a decisive variable in regional geopolitical equations and Iran’s bilateral relations with emerging powers. Located on the coast of the Oman Sea and in proximity to major global shipping lanes, this region has historically served as a bridge between the Iranian plateau and the Indian Ocean. In the contemporary era, this position has gained heightened importance, becoming the focal point for maritime-oriented development programs. This research is formulated to explain and analyze the multifaceted impacts of this development on Iran-India relations. The central question is: How and through what mechanisms has the development of the Makran coast, with the strategic centrality of Chabahar Port, influenced the nature and level of economic, political, and security cooperation between Tehran and New Delhi in the 2019-2023 timeframe? Materials and Methods: This study employs a descriptive–analytical method with a qualitative approach. The descriptive-analytical method was chosen as it allows for the complex phenomenon of Makran’s development and its effects on bilateral relations to be first accurately described, and then its deeper layers to be dissected through the analysis of causal relationships and influential variables. The qualitative approach enables the researcher to move beyond quantitative data to analyze the discourses, political intentions, and strategic interests of the actors involved. Data collection was conducted entirely through documentary and library-based methods. The sources used encompass a wide range of official documents (such as bilateral agreements between Iran and India and performance reports from the Ministry of Roads and Urban Development), strategic reports from research centers and chambers of commerce, peer-reviewed academic articles indexed in reputable databases, and strategic analyses published by regional and international think tanks. The data analysis process was based on qualitative content analysis. The theoretical framework is predicated upon a synthesis of three complementary theories: 1) Critical Geopolitics, to analyze the discourses and spatial representations that transform Makran’s development into a tool for exercising power and influence; 2) Regional Connectivism Theory, to explain the economic logic behind the development of transport corridors and Chabahar’s role as a logistics hub; and 3) Soft Balancing Theory, to understand the security and strategic dimensions of Iran-India cooperation as an indirect response to the growing influence of China and Pakistan in the region. This combined theoretical framework facilitates a comprehensive, multi-dimensional analysis of the subject. Results and Discussion: The findings indicate that the Makran development, particularly Chabahar Port, has evolved into a “strategic anchor” in bilateral relations due to the convergence of geopolitical interests. From India’s perspective, the project is not only an alternative trade route to access Afghanistan and Central Asia but also an effective tool for balancing against China’s influence through the China-Pakistan Economic Corridor (CPEC) and Gwadar Port. For Iran, the project presents an opportunity to mitigate the effects of international sanctions, diversify its economy, and solidify its role as a regional connectivity hub. However, significant challenges persist; economic sanctions, instability in attracting foreign investment, intense competition from Gwadar Port, and internal structural and administrative obstacles have hindered the progress of the projects. Conclusion: It is concluded that the full strategic potential of the Makran coast requires adopting an integrated national strategy, an improved institutional environment for capital attraction, and the definition of sustainable cooperation mechanisms with key partners like India. The future path must focus on the smart management of geopolitical challenges and project diversification to transform Makran from a regional project into a national platform for Iran’s maritime-oriented economic leap مقدمه: توسعه سواحل مکران به عنوان یکی از کلان‌پروژه‌های ملی جمهوری اسلامی ایران، ابعادی فراتر از یک طرح عمرانی و اقتصادی صرف پیدا کرده و به متغیری تعیین‌کننده در معادلات ژئوپلیتیک منطقه‌ای و روابط دوجانبه ایران با قدرت‌های نوظهور تبدیل شده است. این منطقه با موقعیت استراتژیک خود در حاشیه دریای عمان و مجاورت با خطوط اصلی کشتیرانی جهانی، همواره یک پل ارتباطی میان فلات ایران و اقیانوس هند بوده است. در دوران معاصر، این جایگاه اهمیت مضاعفی یافته و به کانون توجه برنامه‌های توسعه دریامحور بدل گشته است. پژوهش حاضر با هدف تبیین و تحلیل تأثیرات چندوجهی این توسعه بر روابط ایران و هند تدوین گردیده است. پرسش اصلی این است که توسعه سواحل مکران، با محوریت استراتژیک بندر چابهار، چگونه و از چه طرقی بر ماهیت و سطح همکاری‌های اقتصادی، سیاسی و امنیتی میان تهران و دهلی‌نو در بازه زمانی ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۳ تأثیر گذاشته است؟ مواد و روش‌ها: این تحقیق بر اساس ماهیت خود، با اتخاذ روش توصیفی-تحلیلی و با رویکردی کیفی انجام شده است. روش توصیفی-تحلیلی از آن جهت انتخاب شد که این امکان را فراهم می‌آورد تا پدیده‌ی پیچیده توسعه مکران و تأثیرات آن بر روابط دو کشور، ابتدا به دقت توصیف شده و سپس لایه‌های عمیق‌تر آن از طریق تحلیل روابط علی و معلولی و بررسی متغیرهای تأثیرگذار، شکافته شود. رویکرد کیفی نیز به پژوهشگر اجازه می‌دهد تا فراتر از داده‌های کمی، به تحلیل گفتمان‌ها، نیات سیاسی، و منافع استراتژیک بازیگران بپردازد. فرآیند گردآوری داده‌ها به صورت کاملاً اسنادی و کتابخانه‌ای بوده است. منابع مورد استفاده شامل طیف وسیعی از اسناد رسمی (مانند توافق‌نامه‌های دوجانبه میان ایران و هند و گزارش‌های عملکرد منتشر شده توسط وزارت راه و شهرسازی)، گزارش‌های راهبردی مراکز پژوهشی و اتاق‌های بازرگانی، مقالات علمی-پژوهشی نمایه شده در پایگاه‌های معتبر، و تحلیل‌های استراتژیک منتشر شده توسط اندیشکده‌های منطقه‌ای و بین‌المللی است. فرآیند تحلیل داده‌ها نیز مبتنی بر تحلیل محتوای کیفی بوده است. چارچوب نظری پژوهش بر ترکیبی از سه نظریه مکمل استوار است: ۱) نظریه ژئوپلیتیک انتقادی برای تحلیل گفتمان‌ها و بازنمایی‌های فضایی که توسعه مکران را به ابزاری برای اعمال قدرت و نفوذ تبدیل می‌کند؛ ۲) نظریه اتصال‌گرایی منطقه‌ای به منظور تبیین منطق اقتصادی پشت توسعه کریدورهای حمل‌ونقل و نقش چابهار به عنوان یک هاب لجستیکی؛ و ۳) نظریه موازنه‌سازی نرم (Soft Balancing) برای درک ابعاد امنیتی و استراتژیک همکاری ایران و هند به عنوان پاسخی غیرمستقیم به نفوذ فزاینده چین و پاکستان در منطقه. این چارچوب نظری ترکیبی، تحلیلی جامع و چندبعدی از موضوع را ممکن می‌سازد. نتایج و بحث: یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که توسعه مکران و به ویژه بندر چابهار، به دلیل همپوشانی عمیق منافع ژئوپلیتیک، به یک “لنگرگاه استراتژیک” در روابط دوجانبه تبدیل شده است. از منظر هند، چابهار نه تنها یک مسیر تجاری حیاتی و جایگزین برای دسترسی به بازارهای افغانستان و آسیای مرکزی (با دور زدن پاکستان) است، بلکه ابزاری کارآمد برای موازنه نرم در برابر نفوذ چین از طریق کریدور اقتصادی چین-پاکستان (CPEC) و بندر رقیب گوادر محسوب می‌شود. برای ایران نیز، این پروژه فرصتی بی‌بدیل برای کاهش اثرات تحریم‌های بین‌المللی، تنوع‌بخشی به اقتصادِ وابسته به نفت، و تثبیت نقش خود به عنوان یک هاب اتصال‌گرای منطقه‌ای است. با این حال، چالش‌های جدی نیز این همکاری را تهدید می‌کند؛ تحریم‌های اقتصادی آمریکا، ناپایداری در جذب سرمایه‌گذاری خارجی، رقابت شدید با بندر گوادر، و موانع ساختاری و بوروکراتیک داخلی، روند پیشرفت پروژه‌ها را با کندی مواجه کرده‌اند. نتیجه‌گیری: نتیجه‌گیری می‌شود که بالفعل‌سازی کامل ظرفیت‌های استراتژیک سواحل مکران، مستلزم اتخاذ یک راهبرد یکپارچه ملی، بهبود محیط نهادی برای جذب سرمایه، و تعریف سازوکارهای پایدار همکاری با شرکای کلیدی همچون هند است. مسیر آینده باید بر مدیریت هوشمندانه چالش‌های ژئوپلیتیکی و تنوع‌بخشی به پروژه‌ها متمرکز شود تا مکران از یک پروژه منطقه‌ای، به سکوی ملی جهش اقتصادی دریامحور ایران بدل گردد. طی دو دهه اخیر، توسعه سواحل مکران، به‌ویژه در محدوده بندر چابهار، به‌عنوان طرحی راهبردی در دستور کار جمهوری اسلامی ایران قرار گرفته است. این توسعه با دو هدف اصلی پیگیری می‌شود: نخست، تحقق اهداف ژئوپلیتیکی نظیر گسترش نفوذ در مسیرهای دریایی و ایجاد توازن در رقابت‌های همسایگی؛ و دوم، دستیابی به اهداف ژئواکونومیک همچون توسعه مبادلات، جذب سرمایه‌گذاری خارجی، و تقویت زیرساخت‌های ترانزیتی. همکاری ایران و هند در این زمینه نمونه بارزی از هم‌گرایی منافع در سطح منطقه‌ای به شمار می‌آید. حضور مؤثر هند در حوزه‌هایی مانند تأمین مالی برخی پروژه‌ها، توسعه اسکله‌ها، به‌روزرسانی سامانه‌های تخلیه و بارگیری، و مشارکت در پروژه راه‌آهن چابهار ـ زاهدان نه‌تنها به تقویت ظرفیت‌های لجستیکی ایران منجر شده، بلکه از دیدگاه هند نیز دسترسی ایمن و مستقیم به افغانستان، آسیای مرکزی و بازارهای شمالی را فراهم ساخته است. اهمیت این همکاری زمانی دوچندان می‌شود که بدانیم هند با استفاده از چابهار، از محدودیت جغرافیایی ناشی از تنش‌های دیرینه با پاکستان عبور می‌کند. در کنار این مزایا، چالش‌های قابل توجهی نیز وجود دارد. تحریم‌های اقتصادی علیه ایران، ناپایداری در جذب سرمایه خارجی، و محدودیت‌های ناشی از نقل‌وانتقال مالی بین‌المللی، روند پیشرفت پروژه‌ها را مختل کرده است. از سوی دیگر، حضور و سرمایه‌گذاری گسترده چین در بندر گوادر و طرح کریدور اقتصادی چین – پاکستان (CPEC) رقابت شدیدی را در حوزه بنادر اقیانوس هند ایجاد کرده است. هم‌زمان، موانع ساختاری و اداری در داخل کشور همچون تعدد مراکز تصمیم‌گیری، نبود نظام جامع حکمرانی توسعه سواحل، و پیچیدگی فرآیندهای مجوزدهی، سرعت عملیات را کاهش داده‌اند. در نهایت، بالفعل‌سازی این ظرفیت‌ها مستلزم وجود راهبرد یکپارچه، بهبود محیط نهادی، و شکل‌گیری سازوکارهای پایدار همکاری با شرکای کلیدی همچون هند است. مسیر آینده همکاری باید بر پایه تنوع‌بخشی به پروژه‌ها، ارتقای جذب سرمایه خارجی، و مدیریت چالش‌های ژئوپلیتیکی طراحی شود تا سواحل مکران، از یک پروژه منطقه‌ای صرف، به یک سکوی ملی برای جهش اقتصادی و دریامحور ایران بدل گردد.

https://egsdejournal.sbu.ac.ir/article_106768_7138c1609925d8d983c203e43ae320a8.pdf