واکاوی تغییرات معنایی منظر شهری بر مبنای رویکرد نشانه‌شناسی (نمونه موردی: منظر کلان‌شهر کرج)

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان

1 گروه شهرسازی، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر تهران، تهران، ایران

2 گروه شهرسازی، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران، ایران

چکیده

شهر به مثابه یک متن، شبکه پیچیده‌ای از رمزگان‌های فرهنگی است که امکان خوانش را برای شهروندان فراهم می­آورد. با چنین توصیفی، این متن، قابلیت بررسی در قالب رویکرد نشانه شناختی را داراست. بررسی‌ها نشان می‌دهد روندهایی که بعد از دوره مدرنیسم بر شهرها حاکم بوده، لایه‌های متنی آن را دچار تغییر و به دلیل تکیه بر عملکرد و نه ابعاد فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و محیطی، از متن شهر بافت‌زدایی نموده است. ماحصل چنین رویکردی که تحت­تأثیر روندهای مختلفی بوده است، تغییر در نوع نشانه (به عنوان ابزار تحلیل شهر به مثابه­ی متن) می‌باشد. به عبارتی نشانه‌ها در متن شهر مدرن و سرمایه‌داری نه نشانه فرهنگی و قابل رمزگشایی توسط ناظر، بلکه به نشانه‌های کارکردی و بعضاً نشانه‌های نمادین تبدیل شده‌اند، موضوعی که بودریار از آن با عنوان «اقتصاد سیاسی نشانه» نام می‌برد. بدین ترتیب نشانه‌ها به پایین‌ترین سطح کارکردی خود تنزل یافته و در این صورت پایین‌ترین سطح معنا از محیط ادراک و تعلیق و تکثر معنا فراهم می­شود. در این میان منظر شهر به­عنوان اولین سطح تماس انسان و شهر، عرصه­ای است که این تغییرات را می‌توان در آن به خوبی مشاهده و تحلیل نمود؛ بنابراین هدف این مقاله بررسی عوامل مؤثر بر روند بافت‌زدایی از منظر شهری و تبدیل نشانه­ها در این متن به نشانه­های کارکردی است. بدین ترتیب این مقاله پس از بررسی مفاهیم مرتبط با فضای اجتماعی، معنا و رویکرد نشانه‌شناسی و تدوین چارچوب مفهومی پژوهش، به بررسی منظر شهر در مقیاس کلان، به عنوان نمونه موردی می‌پردازد. بدین منظور نمونه­هایی از ساخت‌وسازهای انجام شده در شهر کرج که از منظر کلان آن بافت‌زدایی کرده­اند، بررسی و از منظر رویکرد نشانه شناختی و اقتصاد سیاسی نشانه نقد و تحلیل می‌شوند. نتایج نشان می­دهد تکیه ‌بر ابعاد کارکردی و نمادین و وجوه اقتصادی یا سیاسی، زمینه­ی ظهور عناصر کالبدی را در منظر شهر فراهم آورده است که بدون هیچ هم‌آوایی با سایر لایه‌های متنی در منظر شهر، خوانش آن را با معضلاتی روبه‌رو کرده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

An investigation to the meaning changes of urbanscape through semiotics approach (Case Study: Major Urbanscape of Karaj)

نویسندگان [English]

  • Maryam Mohammadi 1
  • Raziyeh Rezazadeh 2
1 Department of Urban Planning, Faculty of Architecture and Urban Planning, Art University of Tehran, Tehran,Iran
2 Department of Urban Planning, Faculty of Architecture and Urban Planning,Tehran University of Science & Technology, Tehran, Iran
چکیده [English]

City as a text is a complex network of cultural codes which provide reading of city for people. By this explanation, this text can investigate and analyze through semiotics approach. Exploring shows that the trends which happened after capitalism and modernism, have had influence on this text and decontextualized from its textual layers, so changing in role of signs happened (sign is an analytical media for analyzing the text). In other words, signs in modern and capitalized city, is not a cultural sign and readable ones for observers. There are only functional signs or maybe symbolic ones. Baudrillard named this changing as economic-political theory of signs. So signs decade to their lowest functions and therefore the lowest level of meaning perceived, which lead to suspending and plurality of meaning for observers. Urbanscape is the first scene which human perceived and observed when faced with the city. Therefore, urbanscape chose for analysis in this article. Defining the influential factors, which decontextualize from urbanscape, is the main goal of this research. For achieving the goal, first investigating the concepts and defining the theoretical framework done, then major urbanscape of Karaj explored as the case study. For this goal, new constructions, which decontextualize from the text (urbanscape), are considered. This analysis based on semiotic approach and economic-political theory of sign. Results shows that emphasis on functional and symbolic dimension of signs and economic and political trends lead to constructions with no compatibility to textual layers of urbanscape which make problems in readability and perception of it.

کلیدواژه‌ها [English]

  • text
  • Cultural sign
  • Symbolic sign
  • Major Urbanscape
  • Karaj
-اکو، ا.، 1387. نشانه‌شناسی، ترجمه‌ی پیروز ایزدی، چاپ اول، تهران: نشر ثالث، 128 ص.
-بحرینی، س.ح.، بلوکی، ب. و تقابن، س.، 1388. تحلیل مبانی نظری طراحی شهری معاصر، جلد اول: اواخر قرن نوزدهم تا دهه هفتم قرن بیستم میلادی، انتشارات دانشگاه تهران، 389 ص.
-برگر، آ.، 1385. نقد فرهنگی، ترجمه حمیرا مشیرزاده، نشر باز، تهران، 200 ص.
-بهزادفر، م.، 1387. واژه‌نامه‌ی مفاهیم طراحی شهری، طرح تحقیقاتی انجام شده در مرکز مطالعاتی و تحقیقاتی شهرسازی و معماری، تهران، 807 ص.
-مهندسان مشاور پژوهش و عمران.،1382راهبرد بیست ساله توسعه شهر کرج (1384-1404).
-چندلر، د.، 1386. مبانی نشانه‌شناسی، ترجمه‌ی مهدی پارسا، شرکت انتشارات سوره‌ی مهر، تهران، 250 ص.
-رضازاده، ر.، 1384. کاربرد علوم محیطی در فرآیند مطالعاتی طراحی شهری، نشریه هنرهای زیبا، شماره 24، صص 37-44.
-سجودی، ف.، 1387. نشانه‌شناسی کاربردی (ویرایش دوم)، نشر علم، چاپ اول، تهران، 293 ص.
-سجودی، ف.، 1388. کدام نشانه؟ کدام نشانه‌شناسی؟، در نشانه‌شناسی: نظریه و عمل. چاپ اول، تهران: نشر علم، 288 ص.
-فیضی، م.، 1389. منظر شهری، بررسی تطبیقی سه مفهوم در شهر، مجله‌ی تخصصی منظر، سال دوم، شماره 9، صص 36-37.
-کالکوهن، آ.، 1383. تاریخی‌گری و محدودیت‌های نشانه‌شناسی، ترجمه فرزان سجودی، خیال شماره 10، فصلنامه فرهنگستان هنر، تهران، صص 125-137.
-کالن، گ.، 1382. گزیده منظر شهری، ترجمه‌ی منوچهر طبیبیان، چاپ دوم، انتشارات دانشگاه تهران، تهران، 206 ص.
-گلکار، ک.، 1387. محیط بصری شهر: سیر تحول از رویکردی تزئینی تا رویکردی پایدار، علوم محیطی، سال 5، شماره 4، صص 95-114.
-لنگ، ج.، 1381. آفرینش نظریه معماری: نقش عوامل رفتاری در طراحی محیط، ترجمه علیرضا عینی فر، چاپ اول، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 302 ص.
-محمودی، ا.س.، 1385. منظر شهری، مروری بر چند نظریه، فصلنامه‌ی آبادی، سال شانزدهم، شماره‌ی 53، صص 54-61.
-مدنی پور، ع.، 1379. طراحی فضای شهری: نگرشی بر فرایندهای اجتماعی و مکانی، ترجمه‌ی فرهاد مرتضایی، شرکت پردازش و برنامه‌ریزی شهری، 330 ص.
-مزینی، م.، 1377. مطالعه کالبد شهر تهران از منظر بصری و زیبایی‌شناسی، مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران، 62 ص.
-منصوری، س.ا.، 1383. نقدی بر بیانیه‌ی همایش سیما و منظر شهری: تجارب جهانی و چشم‌انداز آینده، فصلنامه‌ی باغ نظر، سال اول، شماره دوم، صص 54-62.
-منصوری، س.ا.، 1387. جزوه‌ی درسی دوره‌ی کارشناسی ارشد معماری منظر، دانشگاه تهران.
-منصوری، س.ا.، 1389. چیستی منظر، مجله تخصصی منظر، سال دوم، شماره نهم، صص 30-33.
-مهندسان مشاور پژوهش و عمران، 1363. طرح توسعه و عمران و حوزه نفوذ و تفصیلی شهر کرج، وزارت مسکن و شهرسازی، اداره کل مسکن و شهرسازی استان تهران.
-مهندسان مشاور معمار و شهرساز باوند، 1387. بازنگری طرح تفصیلی شهر کرج: تدوین الگوی ساختاری توسعه و تهیه طرح تفصیلی، سازمان مسکن و شهرسازی استان تهران، شهرداری کرج.
-Chandler, D., 2007. Semiotics: the basics, Routledge.
-Golkar, K., 2003. Urban design from birth through maturity, Journal of Soffeh, v. 36, p. 8-23 [in Persian].
-Jencks, C., Jencks, C., Jencks, C. and Jencks, C., 1977. The language of post-modern architecture (v. 102), New York: Rizzoli.
-Lefebvre, H., 1991. The production of space (v. 142), Blackwell: Oxford.
-Taylor, N., 1999. The elements of townscape and the art of urban design, Journal of Urban Design, v. 4(2), p. 195-209.